ئایا منداڵ لە سەرەتای تەمەنیدا دەتوانێت بیر بكاتەوە ؟؟

13/03/2019 - 09:25 بڵاوکراوەتەوە لە هەواڵ/هەمەڕەنگ

 

 

زۆربەی پێگەیشتوان ناتوانن چركە ساتەكانی سەرەتای تەمەنی منداڵی خۆیان بیربكەوێتەوە، تەنها ئەو بەسەرهات و ڕووداوانە نەبێت كە لەلایەن كەسانی ترەوە بۆیان دەگێڕدرێتەوە، یان لە ڕێگەی وێنەو بابەتی تری بیرەوەری جۆراو جۆرەوە بیرمان دێتەوە.

ئەمەش دیاردەیەكە كە زانایان ناویان لێناوە لەدەستدانی بیرەوەری منداڵی، لەوانەیە پاش تێپەڕبوونی چەند مانگێك بە ڕێژەیەكی زۆری وردەكارییەوە توانای بیركەوتنەوەو وەسفكردنی بیرەوەرییەكانی ئاهەنگی جەژنی لەدایكبوونی دووەمی خۆتت هەبێت، بەڵام پاش تێپەڕبوونی ساڵێك ئەو بیرەوەریانە پەرش و بڵاو دەبنەوەو تاوای لێدێت لە كۆتاییدا بە تەواوی لەناودەچن.

لێكۆڵینەوەیەكی ئەمریكی دەریخستووە، كە منداڵان تا تەمەنی سێ ساڵی توانای بیركەوتنەوەی ئەو ڕووداوە گرنگانەیان هەیە كە لە ساڵی ڕابردووی تەمەنیدا بەسەریان هاتووە، جا ئەم هاوكێشەی گەڕاندنەوەیە بەردەوام دەبێت لە بەرزبوونەوە تاكو تەمەنی حەوت ساڵی. 

لێرەدا واتە لە تەمەنی حەوت ساڵیدا منداڵان دەتوانن لە (72%) ی هەمان ئەو ڕووداوانەیان بەبیربێتەوە كە لە تەمەنی سێ ساڵیدا لە بیریان بووە، لەكاتێكدا لە تەمەنی هەشت بۆ نۆ ساڵیدا زۆربەی منداڵان تەنها توانای بیركەوتنەوەی (35%) ی ئەو ئەزموونانەی ژیانیان دەبێت كە توانیویانە لە تەمەنی سێ ساڵیدا بە ڕوونی باسی بكەن. 

پوختەی ئەوەی كە لێكۆڵینەوەكان پێی گەیشتوون ئەوەیە كە ئەو گۆڕانكاریانە لە ڕێگەی شكڵ گرتنی بیرەوەریەكان یان دەق گرتنی بیرەوەرییەكان وە دروست دەبن لەگەڵ بەرەو پێشچوونی تەمەنی منداڵ، بە جۆرێك لەگەڵ دەستپێكی تەمەنی حەوت ساڵیدا منداڵان بە شێوەیەكی بەرچاو توانای خەزنكردن و كۆكردنەوەو پۆلێنكردنی بیرەوەرییەكانیان هەیە لە چوارچێوەیەكی زەمەنیدا كە ئەمەش وا دەكات گێڕانەوەیان ئاسانتربكات. 

لەم لێكۆڵینەوەیەدا پرۆفیسۆر (باوەر) و هاوڕێكانی بە مەبەستی لێكۆڵینەوە چاودێریی (83) منداڵیان كرد بە درێژایی ماوەی چەند ساڵێك و دواتر ئەنجامەكانیان لە ڕۆژنامەیەكی زانستیدا بڵاوكرایەوە. 

ئەم منداڵانە بۆ یەكەمجار لە تەمەنی (3) ساڵیدا سەردانی تاقیگەیان كردو لەوێدا تەنها قسەیان لەسەر ڕووداوە دەگمەنەكانی ژیانی ڕابردووی خۆیان دەكرد، وەكو گەشتە خێزانیەكان و پشووەكانی خێوەتگەو گشەتكردن بۆ باخچەی ئاژەڵان و ڕۆژی یەكەمی قوتابخانەو جەژنەكانی لەدایكبوونیان. 

پاشان هەمان ئەو منداڵانە بۆ خولی دووەم لە تەمەنی نێوان (5 – 7) ساڵیدا هێنرانەوە بۆ تاقیگەكە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر هەمان ئەو ڕووداوانەو داوایان لێكرا كە درێژەی ئەو ڕووداوانەیان بە بیربێتەوە كە پێشتر لە بیریان بووە. 

زانایان بۆیان دەركەوت ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە نێوان (5 – 7) ساڵیدایە تەنها ڕێژەی (63 – 72%) ی بیرەوەرییەكانیان لە یادبوو، ڕێژەی ئەو زانیاریانەی كە منداڵانی نێوان تەمەنی (8 – 9) ساڵا لەبیریان بوو بە شێوەیەكی بەرچاو دابەزیبوو بۆ ڕێژەی (35 – 36%). 

كاتێك لێكۆڵەرەوەكان دیراسەی جۆری ئەو بیرەوەریانەیان كرد كە منداڵەكان نەیانتوانی بەبیریان بێتەوە بۆیان دەركەوتووە، كە جیاوازییەكی تێبینیكراو هەیە بە گوێرەی جیاوازی تەمەنیان، بە جۆرێك كە بیرەوەری منداڵانی تەمەن بچووكتر كەم و كوڕی هەیە لە گێڕانەوەی كات و شوێنی بیرەوەریەكان. 

لێكۆڵەرەوان وای بۆ دەچن كە هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ كردارێك كە پێی دەڵێن گەڕانەوەی سەرچاوەگرتوو لە لەبیرچوونەوە، بە جۆرێك كە كاركردن و هەوڵدان بۆ بەبیرهاتنەوەی هۆكاری زانیارییەكانی تر سەردەكێشێ بۆ لەبیرچوونەوە. 

پرۆفیسۆر باوەر دەڵێت: ئەو ڕاستیەی كە منداڵانی تەمەن بچووكتر كەمتر درێژەی بیرەوەریەكانیان بیردەكەوێتەوە بە بەراورد بەو منداڵانەی تەمەنیان گەورەترە، دەریدەخات كە هەڵگرتن و پارێزگاریكردن بەو بیرەوەریانەی سەرەتای تەمەن دوای تێپەروونی دەیەی یەكەمی تەمەن كارێكی ئەستەم و گرانە. 

باوەر وتیشی، ئێمە پێشبینی ئەوە دەكەین ئەو بیرەوەریانەی كە منداڵ لە ساڵانی (9) تا (10) ی تەمەنیدا تێیدا دەژی بە درێژایی تەمەنی لە بیرەوەرییەكانیدا دەمێنێتەوە و ئەچەسپێ.

بۆ ئەوەی تێبگەین بۆچی هیچ شتێكی تەمەنی زووی منداڵیمان بەبیر ناكەوێتەوە، دەبێت یەكەم جار لەوە تێبگەین كە چۆن یەكەم ئەزموونی ژیانمان لە مێشكماندا چاپ بووە ؟؟ 

منداڵێ شیرەخۆرە پشت بە هەردوو بیرەوەری ئاماژەپێكەرو نیشاندەر دەبەستێت.

بیرەوەری ئاماژەپێكەر (دەلالیە) ئەو بیرەوەریەیە كە چارەسەری ئەو بیرۆكانە دەكات كە لە ئەزموونی خودی كەسێتیەوە وەرنەگیراون، بۆ نموونە ناوی ڕەنگەكان، ڕێككەوتی ڕوودانی ڕووداوەكان. 

لەكاتێكدا بیرەوەری نیشاندەر ئەو بیرەوەریەیە كە چارەسەری ئەو بیرۆكانە دەكات كە لە ئەزموونی كەسێتیەوە وەرگیراون (هەڵهێنجراون)، بۆ نموونە چی ڕوویدا كاتێك بۆ یەكەم جار چوویتە قوتابخانە، یان لە ڕێككەوتی (1/10) تۆ لە كوێ بوویت. 

لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا لەوانەیە بیرەوەری نیشاندەر بگۆڕدرێـت بۆ بیرەوەری ئاماژەدەر بە جۆرێك كە بیرت ناكەوێتەوە چی لە سەگەكانەوە فێربوویت كاتێك یاریت لەگەڵ یەكەم سەگی خۆت دەكرد، تەنها ئەوەندەت بە بیردێتەوە كە ئەو سەگێك بوو. 

زاناكان پێیان وایە هۆكاری ئەوەی كە ئێمە ناتوانین ڕووداوەكانی تەمەنی منداڵی خۆمان بیربكەوێتەوە لەوانەیە پەیوەندی بە شێوەی هەڵگرتن و خەزن كردنی بیرەوەرییەكان و چۆنێتی گەیشتن پێیانەوە هەبێت.