دەكرێ‌ بە تەنها دیموكراسی پرۆسەیەكی سیاسی بێت؟؟

 

زۆرجار پرسیار لە پرۆسەی دیموكراسی دەكرێت، ئاخۆ دیموكراسیەت تەنها شكڵ‌و فۆڕمێكی ئیداری‌و بەس، یاخود چالاكی‌و كردەوەیەكی سیاسی‌و مەبەست تیایدا بە شێوەیەكی سەرەكی كاركردنە بۆ رێكخستنی كاری سیاسی لە نێوان هێزە جیاوازە‌و پێك ناكۆكەكانی نێو كۆمەڵگای گەورە، یانیش لەمە قوڵتر‌و فراوانتر پرۆسەیەكە بۆ راستكردنەوەی كۆمەڵگاو دەر ئەنجام ببێتە مالێك بۆ لە خۆ گرتنی هەموو دەنگ‌و رەنگێكی لە یەكتر جیاواز، بەمەش دوا جار ببێتە پرۆسەیەك كە پەیوەست بێت بە ناوەڕۆكی مرۆڤ‌و كۆمەڵگەوە؟ واتا پەیوەست بێت بە هەمووی چالاكییەكی مرۆڤەوە، هەر لە ناو خێزانەوە بیگرە تا دەگاتە شوێنی ئەدای وەزیفی.


لێرەوە دەبێت ئێمە وەك مرۆڤ‌و چالاكتر لەو مەخلوقە كە پێی ناسراوین، بەردەوام لەو مەوقیعانە بگەڕێنن كە تیایدا پرۆسەی دیموكراسی كارا‌و چالاك دەبێت‌و، پانتایی لێكگەیشتنی كۆمەڵگا فراوان دەكات، ئاخر ئەگەر دیموكراسی ئەگتیڤ بوو، ئەوە چارەسەری قەیرانە هەمە جۆرەكانی كۆمەڵگە دێنە بوو، لەوانەش ئەو چارەسەریانە نەبنە دەرمان، بۆ هەموو چەرەمەسەرییەكان، بەڵام خۆ دەزانرێ‌ لەو پێگەیەی كۆمەڵگا نوقستانەی هەیە، خۆ دەزانری لێرە ئەدای ناتەندروست هەیە، هەر نا دەزانین نەخۆشین، واشدەزانم دكتۆر گرفتی لەگەڵا ئەو نەخۆش زۆر زیاترە كە نەخۆشە‌و هەست بە نەخۆشی خۆی ناكات‌و دان بەبوونی نانێت لەگەڵا ئەو نەخۆشەی كە دان بەبوونی نەخۆشیەكەی دەنێت، یەكێكە لە هۆكارەكانی لەكاركەوتنی دیموكراسی لە وڵاتانی جیهان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە تا ئێستا بە تەواوەتی وەزیفەی دیموكراسی نەزانراوە‌و، نەشتوانراوە بە تەواوەتی بكرێتە ئوسلوبێك بۆ جوانكردنی جوانیەكانی كۆمەڵگا، لە باشترین حاڵەتدا دیموكراسیەت تەنها وەكو هۆكارو شێوازێك تەماشا دەكرێت بۆ رێكخستنی پەیوەندی گەل‌و دەسەڵات، كە ئەمەش ترۆپكە بۆ جێبەجێكردنی پرەنسیبەكانی دیموكراسی لە دونیای ئەمرۆدا، كەچی رێكخستنی پەیوەندی گەل‌و دەسەڵاتیش تەنها بە پرۆسەی هەڵبژادن تەعبیری لێوە كراوە، واتا پەیوەندی ئۆڕگانی دروست نەبوو، لەم دۆخەدا هاوڵاتی تەنها لە چوار یان پێنج ساڵێك جارێك لە پرۆسەی دیموكراسی كە هەڵبژاردنە بەشدار دەبێت، ئاخر لێرەوە نەتوانراوە بە تەواوەتی شرۆفەی ئەو پەیوەندیەش بكرێت كە لە نێوان كۆمەڵگاو پرۆسەی دیموكراسی هەیە، ئاخر كورتكردنەوەی دیموكراسی تەنها لە پرۆسەی هەڵبژاردن غەدركردنی رۆژی رووناكە لەم پرۆسەیە بەرفراوان‌و تۆكمەیە، چونكە بەو خوێندنەوەیە لە زۆربەی جارەكان دیموكراسی توشی ئەتككردن دەبێت‌و، دیكتاتۆرەكانیش دەتوانن بە دیموكراسی لەم شێوە لە دەسەڵات بمێنەوەو دەستكراوەتریش دەبن لە خەنكاندنی حەزو خولیایەكانی مرۆڤ، بەمەش دیموكراسی لە قاڵبی هەڵبژاردن دەكەنە پەردەپۆشێك بۆ مانەوەی دەسەڵات لەسەر فۆرمی سەردەمی شۆرشگێری.

هەروەك دیموكراسی لە جێگەی دیكە توشی ئەتككردن دێت بە تایبەت لەو كاتانەی كە جولانەوە سیاسیەكان خۆیان بۆ پرۆسەی دیموكراسی یەكلای نەكردۆتەوە‌و دەست‌و پەنجەیان لەگەڵا دیموكراسی نەرم نەكردوە، لێرەدا كێشەیەكی گەورە بۆ خۆیان‌و پرۆسەی دیموكراسی دروست دەكەن، كێشەكەی خۆیان لەوە دایە كەناتوانن دیموكراسیانە هەڵس‌و كەوت بكەن‌و ئەدای تەندروستانەی دیموكراسی پەیرەو بكەن، هەروەك كێشەش بۆ خودی دیموكراسی دروست دەكەن بەوەی دیكەنە تەیرێكی خۆیانە، واتا دیموكراسییەك بە چەشنی ئاغاكانی خۆیان دێتە بوون، نەك دیموكراسییەك بۆ بەرژەوەندی گەل‌و میللەت، ئەگەر نمونە بە عێراق بهێنینەوە دەبینین راستە كە گەلانی عێراق بۆ چەند ساڵێك دەچێ‌ توانانیان خۆیان لە دەسەڵاتی بەعس و سەدام رزگار بكات، بەڵام ئەمە تەنیا لە فۆرمە شكڵیەكەیدا بوو، واتە ئێمە تەنیا بەروخسار‌و شكل توانیمان لە دەسەڵاتی بەعس رزگارمان بێت ، دەنا لە جەوهەردا بەعس و بەعسیزم بە بەردەوامی خۆیان لە كۆمەڵگای عێراقی بەرهەم دەهێنێتەوە‌و كارێكتەرێكی باڵادەستی ئێرەن‌و زۆرجاریش بووە بونەتە قسەكەری یەكەم ‌و ئەوان تەنها لە ناوەكانیان گۆراون، رەفتار‌و كارو كردەوەیان هەر رەفتارو كارو كردەوەی بەعسە ئەگەر توندتریش نەبێت، راستە لە عێراقی دوای بەعس باس لە پرۆسەی دیموكراسی‌و هەڵبژاردن دەكرێت، بەڵام ئەوە زیاتر لە رووە دیعایەكەیە‌و، لەو ئاستەش تێپەڕی نەكردەوە، ئەگەریش نا دەبێت بۆچی دەزگای غەیرە نیزامی ئەوەندە باڵا دەست بن‌و قسەی ئەوان ئەوەندە ببڕێ‌، خۆ دەزگای دەوڵەتیمان هەیە، بۆچی دەبێ‌ مەلایەك یان مەرجەعێك هەموو بڕیار ‌و پرسێكی ئێمەی مرۆڤی لەلا بێت، ئەوە هەر لەوە سەرچاوەی گرتووە كە دیموكراسی عێراقی تەنها گەمەێكی هەڵبژاردنی بووە بۆ زانینی دەسەڵاتی تائیفەكان‌و پاشان براوە ببێتە جێگرەوەی سەددام..


پێم وایە مامەڵەكردن‌و دانانی دیموكراسیەت لەم ئاستەداو باڵاپۆشكردنی بەم شێوازە لە وڵاتانی جیهانی سێ‌، یەكێكە لە هۆكارەكانی كارانەبوونی لە رووی پێكهاتن‌و قاڵب‌و رواڵەتەوە‌و، مانەوەی لە بەرگێكی تەقلیدی كە توانای گۆڕینی هیچ كارێكتەرێكی كۆمەڵگەی پێ نەبێت، بۆیە لە دۆخێكی ئاوادا ئەو پرۆسەیە دەبێتە بارگرانی بەسەر تاكەكانی نێو كۆمەڵگە كە هەموو چاوەڕوانییەكیان لەو پرۆسەیە ئەوەیە كە لە زیندانی گەورەی دەسەڵاتدارە تەمەن دارخورماییەكان رزگاریان بكات‌و بیان گەێنێتە ژیانێكی ئازادانە، دواتریش زۆرجار بووە دیموكراسی دوا دەخرێت بە پاساوی ئەوەی كە هێشتا میللەتەكان نەگەیشتونەتە ئەو ئاستەی كە دیموكراسی مومارەسە بكەن، لێرەوە غەدرێكی دیكە لە دیموكراسی دەكرێت بەوەی كە ئەم پرۆسەیە تەنها گوتاری ئاڕاستەی ئەوانەیە كە لێ تێگەیشتوون، بە مانایەكی دیكە دیموكراسی تەنها دەبێتە مۆركی ئەوانەی كە لێ دەزانن، واتا دیموكراسی پرۆسەیەكی قورس و گرانە پێویستی بە وتنەوە هەیە، بەداخەوە لێرەوەش ئەوان دەبنە مامۆستای وتنەوەی دیموكراسی كە بەتەواوەتی ئاواژووی دەكەن، بەجۆرێك كەس دەرك بەوە ناكات كە ئەوە دیموكراسیە، هەر ئەمەش وایكردوە زۆرجار گوێ بیسیتی ئەوە بین كە ئەو دیموكراسییە مۆدیلی ئیرانییە یان مۆدیلی عەرەبییە، لەگەڵا ئەوەی بەدواخستنی دیموكراسییەت پرۆسەكە لەكەدار دەكرێت، زۆر جار بووە كە پرسی دیكە جێگای دیموكراسی بگرێتەوە، هەر مەنزمەیەكی دیكەش جێگای دیموكراسی بگرێتە ئەداتی یەكەم حوكمی ئاگرو ئاسن دەبێت، ئەمەش زور تەجروبە كراوە..


هەروەك دیسان زۆرجار دەسەڵاتداری رۆژهەڵاتی بیانووی تری هەیە لەسەر دواخستنی پرۆسەی دیموكراسی، ئەو دەسەڵاتدارانە پێیان وایە كە بەتەجروبەكردنی دیموكراسی لەوانە مۆدیلی ژیانی دیكە بخشێتە ناو ژیانی ئەو كۆمەڵگایانە، لەوەش ترس‌و بیمە دروست دەكەن، وا قەناعەت بە خەڵك دەهێنن كە دیموكراسی مرۆڤ لە دین‌و دیانەت‌و داب‌و نەریت دەكات، بۆیە گرنگە ئێمە دیموكراسی لە خۆمان دوور خەینەوە، هەروەها ئەوەش دەخەنە روو كە دیموكراسی رێچكەێكە تاوەكو وڵاتانی زڵهێز بە كەیفی خۆیان دەست بخەنە ناو كاروباری وڵاتەكەیان‌و قسە لەسەر هەموو پرسێكی ناوەخۆ بكەن، ئەو بیانوانەش تەنها لەوە سەرچاوەی گرتووە كە ئەو دەسەڵاتانە نایانەوێ‌ بەدوور و نزیك خۆ لە دیموكراسی راستەقینە بدەن..


هیچ عەیبداری نیە ئەگەر پرۆسەی دیموكراسیەت بە هۆكارێك بزانرێت بۆ رێكخستنی پەیوەندی نێوان دەسەڵات‌و كۆمەڵگاو خەڵك، نەك بۆ دووبارە هێشتنەوەی دەسەڵات لە شێوە تەقلیدیەكەی خۆی، دەسەڵات‌و خەڵك لە هەموو كاتەكاندا یەك دەنگ نین، بەڵام كاتێك دیموكراسی شۆر دەبێتەوە بۆ ناو یەكەكانی كۆمەڵگا، پردێكی بێ‌ رەتوش لەو دوانە دروست دەكات، كە هیچیان بەرامبەر هیچیان سەنگەر لە یەكناگرن، ئەمەش حكومدانێك نیە بۆ جوان پیشاندانی پرۆسەی دیموكراسی، بەڵكو لە دەرئەنجامی بەرهەمەكانی پرۆسەی دیموكراسیە، كە لە توانایدا هەیە رێكخستنێكی نەرم بۆ كۆمەڵگا پێشكەش بكات‌و بەبێ‌ ئەوەی كەس بە زۆر رابكێشێت بۆ ناوەوەی خۆی، بەڵام ئایا دەكرێ‌ دیموكراسی لێرەوە جێبهێڵن‌و وابزانین بەوەندە كۆتایی دێت‌و هەموو تەواو دەحەسێنەوە، چونكە دیموكراسی قەراری گرتووە؟


لێرەوە گرنگە بەردەوام خوێندنەوەی تازە‌و نوێ‌ بۆ ئەم چەمكە پێشكەش بكەین‌و وەكو میكانیزمی ژیان مامەڵەی لەگەڵا بكەین‌و لەدوا جاریشدا پێویستە بیكەینە ستراتیژی گەمەكانی نێو كۆمەڵگا نەك ببێتە تاكتیكێك بۆ سوورغومكردنی خودی پرۆسەی دیموكراسی، كە بەردەوام لە رۆژهەڵاتی ئێمە بەو شێوازە مامەڵە لەگەڵا ئەو پرۆسەیە دەكرێت، واتا ئێمە پێویستمان بەوە هەیە دیموكراسی بە یاسا‌و بیركردنەوەی تازە بپارێزین لە هەموو پێشهاتێك كە دەیەوێت ئەو پرۆسەیە بێ كەڵك‌و ئیكسپایەر بكات‌و بیخاتە دەرەوەی بازنەكان‌و نەهێڵێت بەشداری لە قەراری كۆمەڵگا بكات، ئەگەر دیموكراسیش بەشداری قەراری كۆمەڵگا نەكات ئەوا تاكە خۆسەپێنەكان دەبنە خاوەن بڕیار..


بۆیە ئەگەر بمانەوێت ببینە خاوەنی راستەقینەی پرۆسەی دیموكراسی، دەبێت روئیامان بۆی ساغ‌و تەندروست بێت، ئاخر قەتیسكردنی ئەم پرۆسەیە تەنها لە گوزەراندی پرسی سیاسی، غەدركردنێكی ئاشكرا‌و لەكەمكردنەوەی خودی دیموكراسیە، ناكرێت‌و نەبووە دیموكراسیەت تەنها وەك هۆكارێكی ئیداری‌و سیاسی تەماشا بكرێت، بەڵكو پێویستە‌و گرنگە وەك توخمێك لە توخمە گرنگەكانی پێكهاتنی مرۆیی مامەڵە بكرێت، چونكە ئەگەر هاتوو ئێمە پرۆسەی دیموكراسیمان شیكردەوە، شۆر بینەوە بەناخی ئەم پرۆسەیە، ئەو كاتە دەزانین ئەو چەمكە هەڵگری چەندین بەهای گرنگی ژیانی مرۆڤایەتیە، واتا مامەڵە لەگەڵا ناخ‌و ویستی مرۆڤەكان دەكات، هەر هەمووشیان پەیوەندیدارن بەوی تریان، لێرەوە دەبینین دیموكراسی بەبێ‌ ئازادییەكان مانای نابێت، لە هەمان كاتیشدا ئازادی ماف‌و ئەركەكانی هەموو تاكێك لە كۆمەڵگای گەورە دیار دەكات، بە جۆرێك هەر یەكە رێز‌و تەقدیری تایبەتی خۆی هەیە لە نێو ئەم پرۆسەیەدا، بە شێوەیەكی گشتی هەر یەكێكە لە توخم‌و پێكهێنەرەكانی دیموكراسی واتای مرۆڤ بوونمان دیار دەخات، بێگومانیش نەبوونی هەر كام لەم چەمكانەش مانای داڕمانی چەمكی مرۆڤە‌و، دوورخستنەوەی ئەم مەخلوقەیە لە نێو كۆمەڵگای مرۆڤایەتی، چونكە لە مێژە ئەوە كەشف بووە كە ئەو مرۆڤەی ئەو چەمكانە تیایدا بەرجەستە نەبووە، ئەوە تەنها مرۆڤی هەیكەل‌و بێخەبەرە لە مافەكانی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی..


لێرەوە دەگەینەوە ئەو قەناعەتەی كە دیموكراسیەت قاڵبێكی هاوچەرخانەی سەردەمە كەخۆی لە خۆیدا كۆمەلێك مانا‌و چەمكی هەڵگرتووە بۆ هێشتنەوەی مرۆڤ لە نێو ژینگە ئاسایەكەی خۆی، هەروەك بەردەوام دیموكراسیەت زمانێكی هاوبەشی هەڵگرتووە بۆ هەموو لایەك‌و پردێكی فراروانی سازداوە بۆ دیدو بۆچونە جیاوازەكان..


دواجار دەڵیم دیموكراسیەت تەنها هۆكارێكی سیاسی نیە بۆ رێكخستنی گەمەی سیاسی لە نێو كۆمەڵگای گەورە، بەڵكو مەبەست‌و ئامانجێكی مرۆیی گرنگیشە، كە لە گشت بوارەكانی مرۆڤ ئامادەیی هەیە‌و دنیایەكی پڕ لە عەداڵەتە‌و، لە هەمان كاتدا هاوشان و هاوڕێك بوونی هەموو ئینسانەكانە بەبێ‌ لە بەرچاوگرتنی رەنگ و ئینتما..