دبلوماسیه‌ت ل سه‌رده‌مێ ئیسلامێ

زاراڤێ دبلوماسیه‌ت : 

دبلوماسیه‌ت زاراڤه‌كێ كه‌ڤنه‌ بو یاسایێن كلاسیكى ڤه‌دگه‌ریێت ، یونانیا بو ئێكه‌م جار بكارئینایه‌ ، و ژ وانا بو رومانیا هاتیه‌ ڤه‌گوهاستن ، و پاشى بو زمانێن نوى وه‌كو فه‌ره‌نسی و ئینگلزیا و پاشى بو هه‌مى زمانێن دى هاتیه‌ ڤه‌گوهاستن ژوانا ژى زمانێ كوردى و عه‌ره‌بى .

پێناسا دبلوماسیه‌ت :
چه‌ندین پێناسه‌ بو په‌یڤا دبلوماسیه‌ت هاتینه‌ كرن ژوانا ، (هارولد نیكلسون) كو لێكوله‌ره‌كێ بریتانی یه‌ ب ڤى شێوه‌ى پێناسه‌ دكه‌ت .
دبلوماسیه‌ت : ب رێڤه‌برنا په‌یوه‌ندیێن نیڤده‌وله‌تى یه‌ ب رێكا دانوستاندنا . و شێوازه‌كه‌ كو بالیوز و هنارتى دهێنه‌ بكارئینان بو برێڤه‌ برنا ڤان په‌یوه‌ندیا .
و د فه‌رهه‌نگا ئوكس فوردا ئینگلیزى دا ب ڤى شێوه‌ى دبلوماسیه‌ت هاتیه‌ پێناسه‌كرن ( ب رێڤه‌برنا په‌یوه‌ندیێن نیڤده‌وله‌تى ب رێكا دانوستاندنا دهێنه‌ ئه‌نجامدان و بالیوز و هنارتى یێن دبلوماسى ڤان دانوستاندنا ب ستویێ خوڤه‌ دگرن).

دبلوماسیه‌ت ل سه‌رده‌مێ ئیسلامێ ..
أ- دوبلاماسیه‌ت به‌رى هاتنا پێغه‌مبه‌رى (سلاڤێن خودێ ل سەر بن) :
گزیرتا عه‌ره‌بى وه‌كو پێگه‌هه‌ك رێكا دناڤبه‌را كاروانێن باكوور و باشوور و روژهه‌لات و روژ ئاڤا پێكڤه‌ گرێددان ، و ئه‌ڤ چه‌نده‌ هاریكاربوو بو دروستكرنا په‌یوه‌ندیێن بازرگانى و چه‌ندین په‌یوه‌ندیێن دى دناڤبه‌را عه‌ره‌ب و جیرانێن وان دا .ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیه‌ ل ده‌سپێكێ دناڤبه‌را هوزێن گزیرتا عه‌ره‌بى دا بوون و پاشى دناڤ به‌را وان و هێزێن سیاسى یێن وى سه‌رده‌مى كو ژ هه‌میان گرنگتر فارس و روم بوون.

كه‌ واته‌ عه‌ره‌بان به‌رى ئیسلامێ شاند و په‌یوه‌ندیێن خو یێن دبلوماسى هه‌بوون. گه‌شت كرن بو وان ب رێكا كاروانێن بازرگانى و كومبوون د بازاراندا ل ده‌مێ حه‌جێ و و چونا شاعێرا بو لایێ پاشایا . وه‌كو ئامرازێن په‌یوه‌ندیكرنێ و دروستكرنا په‌یوه‌ندیێن دبلوماسى ل ده‌ف عه‌ره‌با به‌رى ئیسلامێ هه‌ر هه‌بوو .
ژوان بالیوزخانه‌یێن عه‌ره‌بى یێن به‌رى ئیسلامێ هاتینه‌ زانین ، بالیوزخانا (عبدالمتلب بن هاشم ) بوو كو ل وێرێ دانوستاندن دگه‌ل ئه‌بره‌هه‌یێ حه‌به‌شى هاته‌ كرن ل ده‌مێ هاتیه‌ مه‌كکه‌هێ ب مه‌ره‌ما زڤراندنا حێشترێن وان كو حه‌به‌شیان ده‌ست ب سه‌ردا گرت بوون.

ب- دبلوماسیه‌ت پشتى هاتنا پێغه‌مبه‌رى (سلاڤ ل سەر بن):
پشتى هاتنا ئیسلامێ دبولماسیه‌تێ گرنگى و تایبه‌تمه‌ندیێن پتر هه‌بوون ب تایبه‌ت پشتى پێكئینانا ئێكه‌تیه‌كا سیاسى و دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا ئیسلامێ ل مه‌دینێ ب سه‌ركردایه‌تیا محمد پێغه‌مبه‌ر (سلاڤێن خودێ ل سەر بن).
دبلوماسیه‌ت ل سه‌رده‌مێ پێغه‌مبه‌رى و خه‌لیفێن راشدى بو مه‌ره‌ما بانگه‌وازیێ بو ئاینێ نوى كو ئیسلام بو دهاته‌ بكارئینان . ب مه‌به‌ستا جه‌نگێ و به‌رگرى كرنێ ، لێ دهه‌مان ده‌مدا پێكول دكرن بو گرێدانا په‌یمانا دگه‌ل نوینه‌رێن ده‌ڤه‌رێن ده‌ست ب سه‌ردا گرتى ، و هه‌ر ل وى ده‌مێ پێغه‌مبه‌رى (سلاڤێن خودێ ل سەر بن) شانده‌ك بو نوینه‌راتى كرنێ هنارت ب مه‌ره‌ما په‌یوه‌ندى كرنێ ب سه‌روك هوزێن ده‌ڤه‌رێ ، و پاشى په‌یوه‌ندى دگه‌ل پاشا و سه‌روكێن وه‌لاتێن‌ ده‌وروبەری حیجازێ گرێدان ب مه‌ره‌ما دانه‌نیاسینا ئاینێ نوى و بانگه‌وازیكرنێ بو هاتنا ناڤ ئاینێ ئیسلامێ .
ل ده‌سپێكێ پێغه‌مبه‌رى نوینه‌رێ خو هنارته‌ ده‌ڤ هه‌رئێك ژ (نه‌جاشى : پاشایێ حه‌به‌شه‌) و ( هێرقل : ئیمبراتورێ رومێ ) و (كیسراى: پاشایێ ساسانیا) و (مقه‌وقه‌سێ : پاشایێ مسرێ) .