بژاردەی ناچاری نەك لێكترازان

خوێندنەوەیەكی خێرا بۆ واقیعی مێژویی گەلەكەمان و چاو پیاخشانێكی گشتی بەجوگرافیای سیاسی كوردستانی گەورەو باشوری كوردستان بەتایبەتی، ئەوڕاستیەمان بۆدەخاتەڕوو كەگەلەكەمان‌و نیشتیمانەكەمان لەدێر زەمانەوە تائەم سەردەمەشی لەگەڵدابێت، ئەوهەل‌و مەرجەی بۆنەڕەخساوە بۆئەوەی لەچوارچێوەی قەوارەیەكی سیاسی گشتگیر یان دەوڵەتێكی سەربەخۆی مەركەزی‌و خاوەن سنورو درێژ خایەندا خۆی ببینێتەوە. ئەوەی كورد هەیبووە لەبواری حوكمڕانیدا لەچوارچێوەی چەندین ئیمارەت‌و میرنشینی جیاجیا زیاتر تێپەڕی نەكردووە، چ ئەوبەشەی كەلەژێر قەڵەمڕەوی دەوڵەتی عوسمانیدا بووە، یان ئەوبەشەی كەسەربە دەوڵەتی صەفەوی‌و قاجاری بووە. تەنانەت ئەم بەشەی كەئێستا بەباشوری كوردستان یان بەهەرێمی كوردستان دەناسرێت، لەڕابوردوی دوور‌و نزیكدا لەژێر سایەی یەك ئیمارەت یان كیانێكی ئیداری یەكگرتوودا نەبووە. بەڵكو چەند ئیمارەتێك بووە وەك ئیمارەتەكانی بابان‌و سۆران‌و بادینان كەسەر بە والی بەغدا یان والی موسڵ بوون.

بێگومان نەبوونی قەوارەیەكی ئیداری‌و سیاسی گشتگیرو درێژخایەن بۆهەر گەل‌و نەتەوەیەك لەناوچەیەكی جوگرافیدا، هۆكارێكی سەرەكی‌و كاریگەردەبێت بۆدروست نەبوونی هۆكارەكانی پێكەوەبوونی تۆكمە‌و بەهێز، بۆئەوەی لەچوارچێوەی یەك سیستەمی ئیداری‌و سیاسی مەركەزیدا بەڕێوەببرێت یان سەركردایەتی بكرێت.
لەسەردەمی نوێدا دوای جەنگی جیهانی یەكەم‌و دابەشبوونی بەشەكوردستانی سەربەدەوڵەتی عوسمانی بۆسێ‌ بەش لەنێوان دەوڵەتەكانی توركیا و عێراق و سوریادا، باشوری كوردستان بەسەر چەند پارێزگایەكدا دابەشكراوە‌و هەرپارێزگایەك ڕاستەوخۆ سەربە بەغدای پایتەخت بووە. ئەوەشی كەلە ساڵی 1974 بەدواوە ناونرا ناوچەی حوكمی زاتی، حەقیقەت‌و ناوەرۆكێكی جیددی نەبووە. ئیتر بابووەستێ‌ كەلەلایەن ڕژێمی بەعسەوە چەندین پلان‌و بەرنامەی ترسناك بەشێوەیەكی بەردەوام لەجێبەجێكردندا بووە بۆ بەعەرەبكردن‌و لێك دابڕانی ناوچە كوردستانیەكان‌و گۆڕٍینی دیموگرافیای ئەم ناوچانە. ئەوەی كەئاماژەمان پێكرد ئەو واقیعە زاڵمانەیە كەلەلایەن دەوڵەت‌و ڕژێمە سەردەستەكانەوە دژ بەگەلی كوردو كوردستان ئەنجامدراوە.
ئێستا باتیشكێك بخەینە سەر ئەو واقیعەی كەلەلایەن هێزە سیاسیەكانی گەلەكەمان لەڕابوردوو ئێستادا مومارەسەكراوە و دەكرێ‌. لەسەردەمی شۆڕشی ئەیلولی 1961دا كەتاڕادەیەكی بەرچاو شۆڕش و خەباتێكی نەتەوەیی سەرتاسەری بوو بەتایبەتی لەسەرەتاوە. بەڵام ئەویش زۆری نەخایاند، ئەوەبوو لەساڵی 1964 بەدواوە، لەئاكامی قوڵبوونەوەی ناكۆكیەكانی نێوان سەركردایەتی شۆڕشەكە، كەڕەنگە زیاتر لەسەر شێوازی سەركردایەتیكردن‌و بەڕێوەبردن بووبێت، گەیشتە بن بەست‌و سەرەنجام لەهەل‌و مەرجێكی زۆر ناسك‌و هەستیاردا، سەركردایەتی شۆڕش‌و حیزب دووكەرت بوون‌و شەڕی نەگریسی براكوژی لێكەوتەوە, كە تا ئیستاش بە داخەوە هەندی لە دەرهاویشتەكانی بەردەوامە.
دوای هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلول لە ئازاری 1975دا، ئەمجارە شۆڕش بەدوو ئاراستەی لێك جیاواز هەڵگیرسایەوە كەدرێژكراوەی دووكەرتبوونەكەی ساڵی 1964بوو، لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستان‌و یەكێتی نیشتیمانی كوردستان‌و چەند هێزێكی تری سیاسیەوە بەناو و دروشمی جیاجیاوە. لەم قۆناغەشدا دیسان شەڕی براكوژی نێوان لایەنە شۆڕشگێڕەكان بەتایبەتی نێوان دووهێزە سەرەكیەكە لێرەولەوێ‌ بەردەوام بوو تاساڵی 1988. دوای پرۆسەكانی ئەنفال‌و كیمیاباران‌و وێرانبوونی بەشێكی زۆر لەناوچە كوردستانیەكان بەهۆی جەنگی نێوان ئێران‌و عێراقەوە. لەو هەل‌و مەرجە دژوارو ناهەموارەدا هێزە كوردستانیەكان توانیان لەچوارچێوەی بەرەی كوردستانیدا وەك بژاردەیەكی ناچاری‌و پێویست‌و نمونەیەكی خەباتی هاوبەش‌و پێكەوەسازان خۆیان ڕێكبخەن. ئەوەبوو لەئاكامی شەڕی ڕزگاركردنی كوەیت كەبەشەڕی كەنداوی یەكەم دەناسرێ‌، بەرەی كوردستانی توانی ڕێبەرایەتی ڕاپەڕینەكەی بەهاری 1991 بكات‌و پاشان بارودۆخی ناوخۆیی‌و نێودەوڵەتی ڕێگای خۆشكرد بۆئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی گشتی لەساڵی 1992دا، كەدامەزراندنی پەرلەمان‌و حكومەتی هەرێمی كوردستانی بەدواداهات. بەڵام مەخابن ئەمجارەش ئەم پێكەوە سازانە ناچاریەی دوای بەرەی كوردستانی، جارێكی تر لێكهەڵوەشایەوەو شەڕی ماڵكاولكەری ناوخۆ سەری هەڵدایەوەو زەمینە سازبوو بۆدەستێوەردانی هێزە هەرێمایەتیەكان‌و دووكەرتبوونی هەرێم‌و لاوازبوونی پێگەی سیاسی‌و ئیداری‌و ئابوری‌و كۆمەڵایەتی ئەزموونە سیاسیەكەی گەلەكەمان. بەم شێوەیە حاڵەتی شەڕی گەرم‌و شەڕی سارد درێژەی كێشا تاڕوخانی ڕژێمی بەعس لەبەهاری ساڵی 2003داو دروستبوونی بارودۆخێكی نوێ‌ بۆهەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی عێراق. ئەوەبوو هەل‌و مەرج‌و هۆكارە ناوخۆیی‌و دەرەكیەكان پاڵنەربوون بۆلێك نزیك بوونەوە‌و یەكخستنەوەی هەردوو ئیدارەكە لەچوارچێوەی ڕێكەوتنی ستراتیژی نێوان پارتی ‌و یەكێتی وەك بژاردەیەكی ناچاری‌و پێویست بۆپێكەوە سازان‌و كاری هاوبەش‌و سود وەرگرتن لەدەرفەتەكانی دوای ڕوخانی ڕژێم.
ڕاستە كەچەندین ڕەخنەی جیددی ڕووبەڕوی ڕێكەوتنەكە بووەتەوە، بەڵام لەهەمو حاڵەتێكدا هەنگاوێكی پێویست بوو لەكاتی خۆیدا بۆ جێگیركردنی مافە نەتەوەییەكان‌و یەكخستنەوەی دوو حكومەتەكەو ساڕێژكردنی بەشێك لەبرین‌و ئاسەوارە نەخوازراوەكانی سەردەمی دووئیدارەیی‌و شەڕی ناوخۆ..
ئێستا وەك دەوترێ‌ مێژوو زۆرجار خۆی دووبارە دەكاتەوە، ئەوەتا دوای نەگەیشتن بە ریكەوتن لەسەر هەمواركردنەوەی یاسای سەرۆكایەتی هەریم و پەكخستنی پەرلەمان و دەرهاویشتەكانی, جاریكی تر ئاماژەكانی لێكترازانی ترسناك ڕوی كردۆتەوە هەرێمەكەمان. لایەنە سیاسیەكان‌و سەركردە بڕیاربەدەستەكان دەستەوسانن لەگەیشتن بەڕێكەوتن‌و پێكەوە سازانێك كەڕێگربێت لەتەقینەوەی زیاتری بارودۆخەكە‌و لەدەستدانی كۆنترۆڵی ڕوداوەكان و لەبارچونی دەرفەتەكان.
لەهەل‌و مەرجێكی ئاوا هەستیار‌و چارەنوسسازدا، هەق وایە هەمولایەك بەتایبەتی سەركردە باڵاكان زۆر بەرپرسیارانە مامەڵە لەگەڵ ڕووداوەكاندا بكەن‌و پەند‌و وانە لەڕوداوە كارەساتبارەكانی مێژووی كۆن‌و نوێ‌ وەربگرن. وەك چۆن بەرپرسە باڵاكانی ئەم ڕۆژگارە كەهێشتا لەژیاندا ماون، لەزۆربۆنەدا ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ ئاماژە بەهەڵە پشتشكێنەكانی ڕابووردووی خەباتی خۆیان دەكەن‌و بەشێوەیەك لەشێوەكان پەشیمانی دەردەبڕن بەرامبەر ڕووداوەكانی شەڕی ناوخۆو دووئیدارەیی، ئەگەرچی هێشتا لەئاست پێویستدا نیە، بەدڵنیاییەوە سەركردە كۆچكردووەكانیش ئەگەر ئێستا لەژیاندا بوونایە، بێگومان گوێبیستی پەشیمانی‌و حەسرەت دەربڕینیان دەبووین كەنەیانتوانیوە لەكاتی خۆیدا ڕێ‌ لەتەقینەوەی ڕووداوەكان بگرن‌و ناكۆكیەكان چارەسەربكەن‌و لانی كەم لەسەربژاردەی ناچاری‌و پێویست بۆقۆناغەكە ڕێك بكەون.
هەرلەوسۆنگەیەوە دەتوانین بڵێین كەهۆكارەكانی دروستنەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆ لەڕابوردوودا بۆگەلەكەمان تائێستاشی لەگەڵدا بێت، تەنها نەگونجانی هۆكارەبابەتیەكان نەبووە، بەڵكو بەشی زۆری دەگەڕێتەوە بۆهۆكارە زاتیەكانی پەیوەست بەخودی هەندێ لەسەركردەكان كەبەداخەوە زۆرجار لەئاست بەرپرسیارێتیدا نەبوون‌و چارەنوسی گەلەكەیان كردووە بەقوربانی ناكۆكیەكان‌و بەرژەوەندیە تایبەتیەكان.
كەواتە ڕاستیەكانی واقیعی سیاسی ئێستاو ڕابوردووی گەلەكەمان‌و كوردستان بەگشتی و باشوری كوردستان بەتایبەتی، ئەوڕاستیەمان بۆتأكید دەكەنەوە كە ئەگەر بمانەوێت هەمو پێكەوە لەچوارچێوەی قەوارەیەكی سیاسی یەكگرتوودا بین بەكەركوك و سەرجەم ناوچەكانەوە، ئەوا پێویستە لەسایەی سیستەمێكی وەهادا خومان ڕیكبخەین كەپەسەندكراوبێت لەلایەن تێكڕای هێزە كاریگەرەكانەوە، هاوكات ئەوسیستەمە ئیداریە بتوانێت ئاستێكی باشی هاوسەنگی لەدابەشكردنی دەسەڵاتەكان بەشێوەیەكی سەردەمیانە بهێنێتەدی‌و دادپەروەری لەدابەشكردنی سامانی گشتی بۆهەمو ناوچەكان دەستەبەربكات، ئەوەش دیارە خۆی لەسیستەمی لامەركەزیەتدا دەبینێتەوە.
بۆگەیشتن بەوئامانجە ئەوە دەخوازێت كەهەمو لایەك بەعەقڵێكی كراوەو ڕۆحیەتی یەكتر قبوڵكردنەوە دەست بەدیالۆگ بكەن بۆ دەرچوون لەم قەیرانەسیاسیە ئاڵۆزەی ئێستاو خۆئامادەكردن بۆ ڕوبەڕووبوونەوەی مەترسیەكان‌و بەرگرتن لەگەڕانەوە بۆدواوەو دووبارە نەكردنەوەی هەڵە كوشندەكانی ڕابوردوو. هاوكات هەوڵ بدەن بۆئەوەی لەسەرچەند بنەمایەكی تۆكمەو درێژخایەن ڕێك بكەون وەك بژاردەیەكی ناچاری‌و چارەنوسساز لەنێوان سازان‌و لێكترازاندا. ئەمەش ئەوە دەخوازێت هەركام لەلایەن خۆیەوە هەنگاوێك یان زیاتر لەوانیتر بچێتە پێشەوە. لەم بوارەدا پێوەری دانایی‌و سەروەری گەورە بۆئەو سەركردەو لایەنە دەبێت كە لەپێگەی متمانەبەخۆو بەرپرسیارێتیەوە بتوانێت نەرمی زیاتر‌و مرونەتی باشتر بنوێنێت.