خوێندنەوەیەک بۆ پەیوەندی نێوان مامۆستایانی ئاینی و ڕۆشنبیران لەکوردستاندا

ئەگەربەوردی سەرنج بدەینە مێژووی رۆشنبیریی كوردی و پەیوەندی نێوان رۆشنبیران و مامۆستایانی ئاینی ئیسلام لەكوردستاندا ، ئەم مێژووە پێمان دەڵێ‌ كە تا نزیكەی ناوەراستی سەدەی بیستەم ، زانایانی ئاینی لەكوردستاندا هەم رابەری ئاینی وڕۆحی و هەم رابەری رۆشنبیری بوون و لە یەك كاتدا پەیامی ئاینی وكۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و ئەدەبی خۆیان دەگەیاندو لەپاڵ هەموو ئەمانەشدا زۆر جار زانایانی ئیسلامی كورد رۆڵی سیاسییان هەبووەو سەركردایەتی شۆرش و بەرخۆدانی جەماوەرییان كرددوە..

لە دەرەوەی ئەم بازنەیەش ئەوكاتە شتێك نەبوو بەناوی توێژی رۆشنبیران و توێژی (پیاوانی ئاینی). باشترین بەلگەشمان بۆ ئەم قسەیە :-
( مەلای جزیری ، ئەحمەدی خانی ، حاجی قادری كۆیی، مەلای گەورە ،مەحوی، نالی، سالم ، مەولەوی، پیرەمێردو مەردۆخی و..) زنجیرەیەكی درێژ لە زانایانی ئاینی گەورەی كورد، كە هەریەكەو لەسەردەمی خۆیدا لەپال َرابەرایەتی ئاینی ، رەمزێكی گەورەی رۆشنبیری كوردی بوون . لەبواری سیاسییشدا رۆڵی پیاوانی ئاینی وەك (شێخ مەحمودی حەفیدو شێخ سەعیدی پیران و مامۆستا سەعیدی نورسی و قازی محەمەد و مەلا مستەفای بارزان هتد..) لەمێژوودا روون و ئاشكرایە.. بەڵام مخابن پاش ئەم كەڵە پیاوانە ، تاراددەیەكی بەرچاو جۆرێك لە دابڕان لە نێوان مامۆستایانی ئاینی و كایە رۆشنبیریی وسیاسیەكە روویداو ، دەرەنجام وردە وردە پەیوەندی نێوان مامۆستایانی ئاینی و (رۆشنبیران) بەرەو ساردی و لەیەك تێنەگەیشتن ودواتریش گرژی و ئاڵۆزی رۆیشت.. ئەمەش بە بۆچوونی خۆم بۆ چەند هۆكارێك دەگەرێتەوە ، كە من لێرەدا تەنها ئاماژە بەسێ‌ هۆكاری سەرەكییان دەدەم : -
یەكەم \ كەمتەرخەمی مامۆستایانی ئاینی و دووركەوتنەوەیان لە چالاكیە رۆشنبیریەكانی دەرەوەی كایە ئاینیەكە وبەجێ‌ هێشتنی گۆرەپانەكە بۆ كەسانی ترو چەقبەستن لەنێو چواردیواری مزگەوتەکاندا ..
دووەم \سەرهەڵدان و گەشەكردنی بیری چەپ لەجیهانی ئیسلامی دا بەگشتی و بەتایبەتی پاش جەنگی جیهانی دووەم و سەركەوتنی سۆڤیەت و بەهیزبوونی بلۆكی سۆشیالیزم لە جیهان و لە ناوچەكەی ئێمەش. دیارە شیوعیەكانیش بایەخێكی زۆریان بە لایەنی رۆشنبیری و ئەدەبیات دەدا .. ئیتر رۆشنبیریی چەپ لە سەردەمی نوێدا بەجۆرێك زاڵبوو، كە تەنانەت هەندێ‌ لە مامۆستایانی ئاینی تاراددەیەك كەوتبوونە ژێر كاریگەریی ئایدۆلۆجیاو ئەدەبیاتی ماركسیەوە و بەو ئاوازە دەیانخوێند ، بۆ نمونە مامۆستا یەکی ڕوناکبیری وەک(قانیع)ی مەلاو شاعیر، كە نازناوی (شاعیری چەوساوەكانی كوردستان)یان پێ‌ بەخشی ، بەهۆی ئەو دەقە شیعریانەوە بوو كەكاریگەری ئەدەبیاتی ماركسی و بۆن و چێژی ململانێ‌ ی چینایەتی
( الصراع الطبقي) پێوە دیاربوو.. بەو شێوە دەبینین تا دەهات دابران وبۆشایی نێوان ئەم دوو توێژە فراوانتر دەبوو.. دیارە لەم ماوەیەدا دوو تا سێ‌ نەوە لەرۆشنبیرانی كورد
- بەتایبەت لە باشوری كوردستان-
بە زۆرینە هەڵگری پاشخانێكی چەپن و بەگشتی خۆیان لەدەرەوەی چەمکی ئاین وپابەند بوون بە رێنماییەكانی ئاینەوە دەبیننەوە.. بگرە هەندێ جاریش لەرێگەی بەرهەمەكانیانەوە هێرشیان كردووەو دەكەنە سەر ئاین و
( پیاوانی ئاینی).. دیارە ئەو ناكۆكیەش كەئەمرۆ هەیە ، بەشێكی ئایدۆلۆجی و سیاسی و بەشێكیشی بۆ نەبوونی زمانی دیالۆگ و لەیەك تێگەیشتن دەگەرێتەوە.
سێیەم\ گومانی تێدا نیە كە گەشەسەندنی رابوونی ئیسلامی و بەرفراوانبوونی كارو چالاكی گروپ و ناوەندە ئیسلامیەكان لە ناوچەكە و لەهەرێمی كوردستانیش لە سەرەتای هەشتاكانەوە، گوڕو تینێكی زیاتری بەگوتاری ئاینی و مامۆستایانی ئاینی بەخشیوەو وایكردووە ـ وەک بڵێ ی ـ بێدەنگی ساڵانێكی زۆربشكێنن و زۆرجار لە هەڵوێستی بەرگرییەوە ،بەمەبەستی ڕاستکردنەوەی چەمکەکان بگوێزنەوە بۆ هەڵوێستی هێرش کردن و هەندێ جاریش بەکارهێنانی زمانی زبرو دوور لە بنەماكانی دیالۆگ و رەخنە ..
كە بەشێکی ئەم گوتارە لەراستی دا (كاردانەوە )و دەرهاویشتەی ئەو هەڵوێستە نەخوازراوانەی هەندێ‌ لە نووسەران و رۆشنبیرانە ، كە بەرامبەر بە ئاینی ئیسلام و مێژوو و رەمزەكانی ئیسلام دەری دەبڕن. دیارە هەرئەم گەشەكردنەی گوتاری ئاینی وبزاوتی چاپەمەنی و كاریگەریی بانگەوازی ئیسلامی لەم ساڵانەی دواییدا ، جۆرێك لە تووڕەیی و بێ‌ تاقەتی لای هەندێ‌ لەرۆشنبیران و نووسەرانی چەپ و عەلمانی دروستكردووە ، بۆیە زۆرجار بەشێك لەبەرهەمەكانیان ئەم رق و بێزارییەی تیدا رەنگدەداتەوەو دەرەنجام ـ بەبۆچوونی من ـ كاردانەوەی بەرامبەرەكانی لێ‌ دەكەوێتەوە..