چۆن لێکۆڵینەوە لەگەڵ نەوجەوانی – حدث - ى تۆمەتباردا دەکرێت


سەرەتا دەبێ بزانین بە کێ دەڵێن نەوجەوان ـــ حدث ــ : بەپێی یاسای ژ ۷٦ ی ساڵی ۱۹٨۲ی هەموارکراو، لەهەرێمی کوردستان نەوجەوان هەرکەسێکە کەتەمەنی یازدە ساڵی تەواو کردبێت و هەژدەساڵی تەواو نەکردبێت ، ئەم ماوەیەش جارێکی تر دابەش دەکرێتەوە بەمجۆرە :
- نەوجەوانی منداڵ ــ حدث صبی ــ ئەوانەن کە یازدە ساڵیان تەواو کردوەوە پازدە ساڵیان تەواو نەکردوە - نەوجەوانی لاو ــ حدث فتی ــ ئەوانەن کە پازدە ساڵیان تەواو کردوە و هەژدە ساڵیان تەواو نەکردوە ، ئەم دابەشکردنە جیاوازی شوێنی بەسەربردنی حوکمەکە و جیاوازی سزاکانیش بەدوای خویدا دێنێ، کە یاسای ناوبراو لەبری دةستةواذةى سزا تەگبیر ــ تدابير ــ بةكارهيَناوة ، بۆنمونە ئەگەر نەوجەوانێک تەمەنی یازدەی ساڵی تەواو کردو پازدەی ساڵی تەواو نەکردبێت واتە ــ نەواجەوانی منداڵ بێت ــ و جەریمەیەکی جینایەی کرد و جەریمەکە بەپێی قانونی عقوبات سزاکەی لەسێدارەدان بێت ئەوا سزاکەی حەبس یا زیندانیە کە لە یەک ساڵ کەمتر نەبێ و لە دە ساڵ زیاتر نەبێت ،بەڵام هەمان تاوان بۆ ـــ نەوجەوانی لاو ــ واتە پازدەی ساڵی تەواو کردبێت و هەژدەی ساڵی تەواو نەکردبێت زیندانیکردنە لە پێنچ ساڵ کەمتر نەبێ ولە پازدە ساڵ زیاتر نەبێت بەمجۆرە بۆ نەوجەوان سزایەک نیە ناوی لەسێدارەدان بێت، هەرچی ئەو کەسانەن کەتەمەنیان لەخوار یازدە ساڵیەوەیە یاساکە بە بچوک ـ صغیر ــ پێناسەی کردون #کەی مرۆڤ بەرپرسیاری یاسایی بۆ دروست دەبێت ؟ بەپێی ئەحکامی مادەی دووی یاسای هەموارکردنی یاسای نەوجەوان ژمارە ۷٦ ی ساڵی۱۹٨۲ لەهەرێمی کوردستان ، مرۆڤ بەرپرسیارێتی سزایی بۆ دروست نابێت هەتا تەمەنی یازدە ساڵ تەواو نەکات واتە تا تەواوکردنی ئەم تەمەنە دەعوای جەزایی لەدژ ناجوڵێنرێ، تەمەنی نەوجەوانیش بە بروانامەی فەرمی دیاری دەکرێت و لەحاڵەتی نەبونیشی یان لەحاڵەتی دژیەکی نێوان تەمەن و ڕواڵەتی دا دادوەر دەتوانێت پەنا بۆ لیژنەی پزیشکی پسپۆڕ ببات بۆ یەکلایکردنەوەی # دوای دەستبەسەرکردنی ؟ نەوجەوان هەرلەگەڵ گرتن و دەسبەسەرکردنی دا تەسلیمی پۆلیسی نەوجەوانان دەکرێت بۆ ئامادەکردنی لەبەردە‌م دادوەری لێکۆلینەوە یان لەبەردەم دادگای نەوجەوانان ، وەک ئەسڵ نەوجەوان لای دادوەری لێکۆڵینەوەی نەوجەوانان لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا دەکرێت لە حاڵەتی نەبونی دا لەلایەن قازی لێکۆلینەوە یان لێکۆلەر ــ محقق ــ ەوە ليَكوَلَينةوةى لةطةلَ دا دةكريَت ڕۆڵ و دەسەڵاتی دادوەری لێکۆڵینەوە : دادوەری لێکۆلینەوە بۆی هەیە ــ جەوازییە ــ ڕوبەڕوو لێکۆڵینەوە لەگەڵ ئەو نەوجەوانەدا نەکات کە تۆمەتبارە بەو تاوانانەی ئاداب و ڕەوشتی گشتی لەکەدار دەکەن ، لەم حاڵەتەدا ئەو کەسەی بەرگری لێدەکات ئامادە دەبێت ، بەڵام دواتر دادوەر نەوجەوانەکە لە هەموو ڕێوشوێنەکان ئاگادار دەکاتەوە ، پێویستە لەسەر دادوەری لێکۆڵینەوە واتە( وجوبییە) لەکاتی تۆمەتبارکردنی نەوجەوان بە جەریمەیەکی جۆری جینایە و بونی بەڵگەی پێويست بۆ ڕەوانەکردنی بۆ دادگای نەوجەوانان ، پێویستە سەرەتا ڕەوانەی نوسینگەی لێکۆڵینەوەی کەسایەتی (مكتب الدراسة الشخصیة ) بکرێت، ئەگەر جەریمەکەی نەوجەوان لەجۆری جنحە بوو بەڵگەی پێوست لەبەر دەست بوو یان بارو دۆخەکەی وای دەخواست دادوەری لێکۆلینەوە بۆی هەیە واتة(جەوازییە) ڕەوانەی بکات بۆ نوسینگەی لێکۆلینەوەی کەسایەتی (مكتب الدراسة الشخصیة # ئایا نەوجەوان ڕادەگیرێ واتە (تەوقیف ) دەکرێ ؟ بڕیاری تەوقیفکردنى نەوجەوان بەگوێرەی جۆری ئەو جەریمەیەی کە ئەنجامی داوە دەگۆڕێ، هیچ نەوجەوانێک لەسەر جەریمەیەک لەجۆری مخالفە ڕاناگیرێت، بەڵام دەکرێ واتە جەوازییە لەسەر جەریمەی جۆری جینایەو جنحە ڕابگێرێت ئەویش بەمەبەستی پشکنین و لێکۆلینەوەی کەسایەتی یان نەتوانیت کەفیل دابین بکات ، ئەمەش هەڵاوێردی تیایە ــ استثناء ــ ئەگەر نەوجەوان جەریمەیەکی کرد سزاکەی بە پێی یاسای سزادان ئیعدام بوو لەم حاڵەتەدا پێوستە تەوقیف بکرێ ، لەحاڵەتی ڕاگیرانیشیدا دەبێت لەشوێنی تایبەت بەتەوقیفکراوانی نەوجەوانان دابنرێت کەپێی دەڵێن (دار الملاحضة)، لەحاڵەتی نەبونی ئەم جێگەش دا پێویستە ڕێوشوێنی پێوست بگیرێتە بەر هەتا تێکەڵی ڕاگیراوی گەورەو پێگەشتوو نەبێت ، ئەگەر نەوجەوانێک لەگەڵ کەسێکی پێگەشتودا پێکەوە جەریمەیەکیان ئەنجام دا پێوستە دادوەری لێکۆلینەوە پەڕاوەکانیان لەیەک جیابکاتەوەو هەریەکەیان ڕەوانەی دادگای تایبەتمەند بکات