حكومەت بەرپرسیارە لە ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان

ئامانجی گەورەی ئیسلام ئەوەیە كەوا مرۆڤێك دروست بكات، كە خاوەنی ئیحساس بێت بە مەسئولیەت خۆی بەوە بزانێت هەموو كەسێك لە شوێنی خۆیدا چ گەورەبێت چ بچوك، چ پاشا بێت یان وەزیر، چ پیاو بێت چ ژن، هەمووی لێپرسراون لە بەرامبەر خوای گەورە و دواتریش لە بەرامبەر گەل و مێژوو و داهاتوو.

پێغەمبەر (د.خ) لە فەرموودەیەكی (صحیح متفق علیه)دا دەفەرموێت: "كُلُّكُمْ رَاعٍ ۆكُلُّكُمْ مَسْؤول عَنْ رَعِيتِهِ" هەموو یەكێك لەم ئوممەتە، گەورە و بچووك بە هەردوو جۆرەكەی چ لە پۆست و دەسەڵاتدا چ لە تەمەندا ،هەمووی لێپرسراوە لای خوای گەورە و یاسا و گەل، وە پێغەمبەر (د.خ) باسی روونكردنەوەیەمان بۆ دەكات و دەفەرموێت: ئەوەی كە ئیمام و پێشڕەوی خەڵك بكات كە شمولی هەموو كەس ئەكات كە پێشڕەوی لە تاكێك بكات، واتە لێپرسراو بێت لە كەسێك، تۆ لە دائیرەیەكدا لێپرسراویت، لە ماڵەوە لێپرسراویت لەوەی كە لەناو ماڵدا روو ئەدات. پێغەمبەریش (د.خ) زۆر جوان وەسفی ئەمە ئەكات كە دەفەرموێت "كُلُّكُمْ رَاعٍ" . لە رێزمانی عەرەبی دا بە مانای ئەوە دێت كە مرۆڤ سەرپەرشتی كەسێك ئەكات، بەڵام بە (اسم فاعل) ماناكەی لە زمانی كوردیدا واتە (شوان)، مرۆڤ شوانە بۆ ئەوانەی لەبەر دەستدیدایە، هەركەسێك بە پێی توانای خۆی، ئەگەر شوانی خاوەن ویژدان و باش بێت هەوڵی زۆر ئەدات بۆ ئەوەی ئەو مەڕ و ماڵاتەی لەبەردەستیدایە برسیان نەبێت و باش بەخێویان بكات و ئاویان بدات، هەر لەبەرئەوەشە كە خوای گەورە وای بڕیارداوە كە هەموو پێغەمبەران (د.خ) شوانیان كردووە، بۆئەوەی بزانێت كەوا توانای بەرگەگرتنیان هەیە و سەركەوتوو بوون لە شوانی دا، ئەو كاتەش بەكەڵك دێن كەوا سەركەوتوو بن لە ئیدارەدانی گەل و وڵاتدا، ئیمام و پێشەوا لە گەورەوە تا بچوك لێپرسراون نەك تەنها لە كەسەكان ، بەڵكو لێپرسراون لەو پێداویستیانەشی كە لەبەردەستیاندایە.

دوای ئەوەش لایەنی كۆمەڵایەتی، كە پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: "پیاو و ژن لە ماڵدا لێپرسراون لە مناڵەكانیان، لە لایەنی ئابوری لە هەموو ئەو شتانەی كە لەو ماڵەدا هەیە بەبێ جیاوازی".

مەبەست لە لێپرسراوێتیش ئەوەیە كە ئینسان ئەم پێنج شتە بەكار بێنێت، ئەگەر بەكاری هێنا ئەوا ئەو كەسە ئەدای واجبی خۆی كردووە و مافی خۆی وەرگرتووە:

یەكەم/ بە هیچ شێوەیەك فڕ و فێڵا نەكات لەو شتانەی كە لەبەردەستیدایە بە ئینسان و پێداویستی، چونكە پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت "من غشنا فلیس منا" واتە هەركەسێك فڕ و فێڵا بكات لە ئێمە نیە، چونكە ئەو لێپرسراوانەی كە خیانەت ئەكەن لە گەلەكەیان یان ئەو كەس و شتانەی لەبەردەستیاندایە، ئەوا بێبەش ئەبن لە رەحمەتی خوا و خوای گەورە رق و توڕەیی خۆی ئەڕژێنێت بە سەریاندا كە رووداوەكانی مێژوو شایەتی ئەوە دەدەن.

دووەم/ پارێزگاری بكات لەو شتانەی كە پێی سپێردراوە تا ئەو رۆژەی كە دەیگەڕێنێتەوە.

سێیەم/ ئەبێت هەموو هەوڵا و كۆششێك بدات بۆئەوەی كە لەبەردەستیدایە بە هەموو لایەنەكانیەوە بیپارێزێت لە هەموو زیانێك.

چوارەم/ ئەبێت هەوڵا بدات هەموو ئەوانەی لەبەردەستیدایە سودمەند بن لێی و لێكۆڵینەوە لە بەرژەوەندیان بكات و خۆشگوزەرانیان بۆ فەراهەم بهێنێت.

پێنجەم/ لێپرسراو ئەبێت بەو جۆرە هەڵس و كەوت بكات لەگەڵا گەل و بەردەستەكانیدا، كە چی بۆ خۆی پێ خۆشە بۆ ئەوانیشی پێ خۆش بێت و بۆیان فەراهەم بهێنێت، وە چی بۆ خۆی پێی ناخۆشە، لەوانیشی دوور بخاتەوە، كاتێك كە هاوەڵانی پێغەمبەر (د.خ) كە پرسیاریان لێ كرد، چ كەسێك ئیمانی تەواوە، ئەویش فەرمووی: "ڵا یُۆْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّی یُحِبَّ ڵاَِخِیهِ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ" واتە چیت پێ خۆشە بۆ خۆت ئەبێت بۆ بەرامبەرەكەشت پێت خۆش بێت.

بەشێكی تر كە تەواو كەری ئەم پێنج خاڵەیە، ئەوەی كەوا خاوەنی ئاینی بەرز بێت و خاوەنی رەوشتی بەرز بێت و خاوەنی دڵسۆزی بێت بۆ ئاینەكەی و بۆ نیشتمانەكەی نەك بەم پێنج كردەوەیەش رازی ئەبێت، بەڵكو هەوڵئەدات بەرژەوەندی گەلەكەی و بەردەستەكانی بەگشتی لەپێش خۆیەوە بێت " ۆیُۆْپِرُونَ عَڵی أَنْفُسِهِمْ ۆڵوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَەٌ " ئێمە سەركردەمان هەیەو پێشەنگمان هەیە، سەركردە كاتێك ئەچێتە دڵی خەڵكەوە كە پێشەنگ بێت و لە پێشەوە بێت بۆ ئەوەی كەوا خۆی بەرگەی زیان بگرێت ، بەڵام لەدواوە بێت بۆ بەرژەوەندی دونیایی.

ئیمام عومەر ئەو ساڵەی كەوا برسێتی هەبوو سوێندی خوارد، كەوا نانی وشك بخوات هەتا ئەو كاتەی گەلەكەی لەو باشتر دەبن و تێر دەبن، ئەمە راستیەكە كە ئەتوانین بڵێین ئاینی بەرزی ئیسلام پەیوەستی كردووە بە لایەنی ئیمانی و لایەنی ئەخلاقی و رەوشت بەرزی و لایەنی یاسایی. وڵاتانی روژئاوا كە پێشكەوتوون دوو شتیان بۆ خۆیان دروست كردووە، یەكەم رەوشتێكی كردەوەیی بەوەی كەوا بەرژەوەندی تێدا بێت، پەروەردەی رۆژئاوا لەسەر ئەوەیە كۆمەڵێك لە رەوشت و قیەم، كە ئەمەش لە دینەكاندا هەیە بەتایبەت ئاینی بەرزی ئیسلام، ئەوان جێبەجێیان كردووە وەك راستگۆیی و لێپرسینەوە و شەفافیەت و ئەمانەت پارێزی، كە ئەمەیان لەسەر یاساو سیستەمێكی ورد دروستكردووە و پەروەردەیان لەسەر بنیات ناوە هەر لە باخچەی ساوایانی منداڵەوە تا زانكۆو سەرەوە بۆ ئەوەی هیچ كەسێك نەتوانێت گەندەڵی تێدا بكات.

جارێكیان سەرۆك وەزیرانی سوید كە ئافرەتێك بوو لە سەفەرێكدا نزیكەی 267 دۆلاری لە دارایی گشتی خەرج كردبوو بۆ خۆی و راپۆرتی نەدابوو لەسەری، لە پەرلەماندا موناقەشەی لەسەر كرا و دواتر ناچار بوو دەست لەكار بكێشێتەوە. رۆژنامە، بەڵام رۆژنامەی متمیز نەك رۆژنامەی شەڕ فرۆش و چەواشەكار، مەلەفات بۆ ئەمانە دروست دەكەن وەك سەرۆك كۆماری فەرەنسا كە كەس هیچی لەسەر نەبوو دوای چواردە ساڵا ئاشكرایان كرد كە كارێكی نایاسایی كردووە، دواتر لێپرسینەوەیان لەگەڵدا كردوو و دواتریش تاوانبار كراو دادگایش كرا. لەبەرئەوە رۆژئاوا بەم شێوەیە رێكخستنی خۆیان كردووە.

كێشەكە ئەوەیە ئەم دونیای ئیسلامی ئێمە بەداخەوە ئەڵێم، كە نەوەك رۆژئاوا ئەڕۆین بە یاسا و بە سیستم، نە رەوشتی كردەوەییمان جێبەجێكردووە كە پەیوەستە بە ئاینی ئیسلامەوە كە بمانپارێزێت لە خیانەت و درۆ و بەرژەوەند یخوازی، لەبەرئەوە ئێمە ئەبێت هەردووكیمان هەبێت.

ئەم لێپرسراوێتیەش تەنها لەسەر شانی حكومەت نییە بە تەنها، بەڵكو لێپرسراوێتی هەموو حیزبەكان و وەزارەتەكانە تەنانەت پەرلەمانیش لە پێشتر و ئێستاش، لەوە زیاتریش لێپرسراوێتی گەلی كوردیشە، كە پێویست وایە ئیسنان نەك ئەوكاتەی كە چەقۆكە خرایە سەر ملی ئینجا پەلەقاژێی پێ بكەوێت. پێویست وایە ئینسان هەمیشە پرسیار بكات كە ئەمە مافێكی گەورەی خۆیەتی، نەك ئەوەی دەوڵەت بڵێت بە میللەت ئەمەت لەكوێ هێنا، بەڵكو دەبێت میللەت بە حكومەت بڵێت ئەمەت لەكوێ هێنا.

كاتێك ئیمامی عومەر كە لەسەر مینبەر بوو سەیریان كرد كە قوماشەكەی بەری لە هی خەڵكانی تر زیاترە لەكاتێكدا ئەو قوماشەی كە دابەشی كرد بەشی كەسێكی ئاسایی نەدەكرد، پرسیان تۆ بۆچی لە ئێمە زیاترت بەكارهێناوە ئەمەت لە كوێ هێناوە، ئیمامی عومەریش عبدالله ی كوری كە لەناو خەڵكەكەدا بوو بانگی كرد و لێی پرسی كوا بەشەی تۆ؟ ئەویش وتی من بەشەكەی خۆم داوە بە ئیمامی عومەر بۆ ئەوەی كەوا كراسێكی تەواوی لێ دروست ببێت. لەبەرئەوە ئێمەی میللەتی كورد خۆمان ئەو رۆحیەتەشمان نییە كە لێپرسینەوە بكەین و بەرژەوەندی گشتی بپارێزین، بەداخەوە كە كەسێك گەندەڵی دەكات دەچین هانی دەدەین و چەپڵەی بۆ لێ دەدەین، جا بۆیە پێغەمبەر (د.خ) نەعلەتی لە هەردووكیان كردووە لەوە كە بەرتیل وەر ئەگرێت و لەوەش كە بەرتیل ئەدات، لەوەش كە پەیوەندی دروست دەكات لە نێوانیاندا. بەداخەوە میللەتی كورد لەگەڵا ئەوەی ئەو هەموو نارەحەتیەی چەشت كە ریش سپیان و گەورەكان ئەوكاتەیان لەبیرە، كاتێك كە چوونە ئێران ئێمە وەك رابیتەی ئیسلامی هاتینە خزمەتتان، چ حاڵێك بوو چەندەها پیر و ژن و منداڵا تووشی چ نارەحەتییەك ببوون، هەروەك چۆن ئێستا سوریا ئاوارە و دەربەدەربوون ئێمە لەوە خراپتر بووین، كە هاتینەوە بە گشتی ئەبوایە ئەو سەركردانەی ئێستاش كە پێشتر لە نارەحەتیەكی زۆردابوون ئەو كاتەیان لەبیر نەچێتەوە، نەك بۆ ئەوەی كەوا یەكتری پێ بترسێنن بەڵكو بۆئەوەی كەوا زیاتر برای یەكتر بین و ئاگامان لەیەكتر بێت، چوونكە هەموومان بەشداربوین لەو نارەحەتیانەی بەسەرماندا هاتوون بە هەموو جۆرەكانیەوە، جا لەبەرئەوە لێپرسراوێتیەكە لەسەر هەموومانە، هەركەس بەپێی توانای خۆی كە ئەگەر جێبەجێ بكرایە نەئەگەیشتینە ئەم رۆژە كە تووشی ئەم قەیرانی داراییە بووین كە كەسی وا هەیە مووچەكەی 150 هەزار دینارە، تۆ شتێكی لێ وەرئەگریت بە چی بژێت، هۆكارەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی گەندەڵی و نەبوونی شەفافیەت و هەست نەكردن بە لێپرسراوێتی، ئەمەش هی رۆژێك و دوو رۆژ نییە، هەر لەسەرەتاوە كە هاتووە بەو شێوەیە بووە بۆیە ئێستا ناتوانین چارەسەری بكەین. پێغەمبەر (د.خ) تەشبیهی ئەمەی كردووە وەكو كەشتی، بەراستی ئەم چارەسەرەش كە ئێستا ئەكرێت بە جنێودان و بەشەڕ، ئەمەش چارەسەر نییە، ئێمە لە ناوچەیەكداین كە نامەوێت بەوە بترسین هەموو لایەكمان كێشەیە وە ئەگەر فەوزایەك دروست بوو ناتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ باری پێشوو، وە خوای گەورە برسێتی و ترس پەیوەست ئەكات بەیەكەوە كە دەفەرموێت [اڵّژِی أَگْعَمَهُم مِّن جُوعٍ ۆێمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ] كە ئەمەش لێپرسراوێتیەكی زۆر ئەخاتە سەر شانی لێپرسراوەكان كە ئەبێت بە پارە و ماڵی خۆیان چارەسەری ئەم كێشەیە بكەن، لە دونیادا نەبووە پۆلیس بگاتە قۆناغێك كەوا بایكۆت بكات چونكە پۆلیس خزمەتكاری خەڵكە خزمەتی میللەت ئەكات، قوتابخانە پشوو بدرێت و منداڵی خەڵك نەخوێنێت و منداڵمان ببێتە نەزان، ناكرێت پزیشك و دادوەر كارەكانی خۆیان بەجێ بهێڵن لەبەر ئەم قەیرانەی رووی تێكردووین، ئەمانەش هیچی دروست نیە وەك چۆن ئەوانی تر لە گەندەڵی و نەبوونی شەفافیەت و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی میللەت دروست نین، چونكە بەراستی پێش هەموو كەس میللەت زەرەر دەكات.

كاتێك حەزرەتی هابیل بە قابیلی برای وت (كە ویستی بیكوژێت،) [ڵئِن بَسَطتَ إِڵێّ ێدَكَ لِتَقْتُڵنِی مَا أَنَاْ بِبَاسِگط ێدِي إِڵیْكَ ڵأَقْتُڵكَ] تۆ كە ئەتەوێت من بكوژیت من تۆ ناكوژم، بۆئەوەی تاوانەكەی من و تاوانەكەی خۆشت بچێتە ئەستۆی خۆت.

ئێمە ئەمانەوێت بە بیرێكی عاقڵانە كار بكەین وە هەوڵ بدەین و زۆر لە حكومەت بكەین كە چاكسازی بكات.

بەڕێزان ئەم بابەتی ئابوریە ئەگەر بیدەنە دەست لیژنەیەكی شارەزا و دەست پاك وەڵڵاهی من زەمانەتی ئەوەتان بۆ ئەكەم كە ئەم كێشەیە دروست نەدەبوو، كێشەكەی ئێمە ئەو دوو شتەیە نە شارەزامان هەیە ناڵێم هەمووی بەڵام لە زۆربەی شوێندا وە نە دەست پاكیش. ئێستا لەم قۆناغەدا ئەگەر لیژنەیەكی شارەزاو دەست پاك هەبێت چارەسەرەكە زۆر ئاسان ئەبێت.

كوردستان ئێستا نزیكەی 1,000,000 بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا بەرهەم دەهێنرێت، نرخەكەی ئەگەر بە 15 و 20 یش بێت ئەگەر میللەت بزانێت ئەم پارەیە بۆ كوێ دەڕوات و گەندەڵی تێدا نییە، هەمووی قەبوڵی ئەم نارەحەتیە دەكات. لە ساڵەكانی نەوەدەكان كێ داوای پارەی لە حكومەت ئەكرد.

لە سەردەمی حەزرەتی سولەیمان دوو ژن موناقەشەیان دەكرد لەسەر منداڵێك كە یەكێكیان دایكی راستەقینەی بوو ئەوی تریانیش ئەیویست منداڵەكە بۆ خۆی ببات كە منداڵی نەئەبوو، چوونە لای حەزرەتی سولەیمان وا رێكەوت منداڵەكەش بەدەست ئەو ژنەوەبوو كە دایكی خۆی نەبوو، ئەویش فەرمووی مادەم ئێوە موناقەشە دەكەن و ناگەنە ئەنجام، بە پاسەوانێكی وت شمشێرێك بێنێت و منداڵەكە بكات بە دوو كەرتەوە یەكی كەرتێكی ببەن، بەڵام دایكە راستەقینەكەی یەكسەر هاتە هاوار و وتی تكادەكەم من منداڵەكەم ناوێت با بۆ ئەوبێت بەس ئازاری مەدەن، حەزرەتی سولیمانیش فەرمانی كرد بەوەی كە نەخێر منداڵەكە بۆ تۆیە چونكە تۆ دایكی راستەقینەی ئەویت و ناتەوێت منداڵەكەن ئازار بچێژێت. گەل خاوەنی ئەم ئەمن و ئاسایشەیە ئەبێت ئێوەش پابەند بن بەوەی كە كوردستان جارێكی تر لەناو نەچێتەوە، ئێمە لە كاتێكدا بە تەماین دەوڵەتی كوردی رابگەیەنین، بەڵام دەوڵەت چۆن بەم شێوەیە رادەگەیەنرێت لەكاتێكدا ئەو هاوڵاتیانەی لە كوركوكن جاران لەژێر سێبەری حكومەتی عێراق مووچەیان وەرئەگرت كەچی ئێستا ئەو هەموو بەرمیلە نەوتە لە ژێریاندا دەڕوات و دینارێكی پێ نادرێت، ئەی چۆن دوارۆژ دەنگ ئەدات بەتۆ؟ دڵی چی بەتۆ خۆش ئەبێت؟، ئێستا خەڵكەكە هەم برسیەو هەم ترسیشی لەسەرە، كە ئەمەپەیامێكە بۆ لێپرسراوان وە پەیامێكیشە بۆ میللەت و بۆ هەموو حیزبەكان، تكاتان لێ ئەكەم با تەرازوی دادپەروەری لەناو نەچێت، چارەسەر بە جنێو و بە قسەی ناشیرین ناكرێت بەتایبەت ئینسانی مسوڵمان، لەبەرئەوە ئێمە ئەبێت بە گفتوگۆ و هەوڵدان كێشەكان چارەسەر بكەین، با ئەوەشی كە ماومانە لە دەستی نەدەین، وە پێویستە حكومەت بە جدی هەنگاوی عەمەلی بنێت نەك تەنها لێدوان بدات و بەیاننامە دەربكات، ئەو هەموو كۆمپانیایانەی كە پێشتر هەموو سودمەند بوون لەم وڵاتە ئێستا بابێن خزمەت بكەن، من بروام وایە ئەو پارانەی كە پێشتر خوراوە بە گەندەڵی چوار ساڵی تریش كوردستان پێی ئەژیت ئەگەر ئێستا بگەڕێتەوە بە رێك و پێكی.من دەلێم باحكومەت لە دەست گروپە بەرژەوەندیخوازەكان رزگار بكەین ،با حكومەت بكەین بە دامەزراوە ،با پەرلەمان رۆڵی كاریگەری خۆی ببینێت ،چونكە ئەو نوێنەری گەلە ،گەلیش چاوەرێی ئەوەی لێدەكات لە جیاتی ئەو بریاری چاك بدات ،با هەریەكەمان بە پێی ئاستی لێپرسراویًتیمان هەڵسو كەوت بكەین ،ئەو كات بزانن ئەم كوردوستانە چۆن دەكەینە ووڵاتێكی ئارام و ئازادو پێشكەوتوو.

  • ئەمینداری گشتی یەكێـی جیهانی زانایانی مسوڵمان