لەبارەی ئاست و كوالێتی (سیاسەت و دبلۆماسیەتی كوردی)ـەوە..!


ئەگەر مرۆڤ بەسروشتی خۆی بونەوەرێكی كۆمەڵایەتی بێت و ئەستەم بێت بتوانێت بەتەنها و بەگۆشەگیری بژێت، كەواتە كۆمەڵگە و ژیانی پێكەوەیی وەك ئۆكسجین پێویستە بۆ مانەوەی، لێرەوە ڕۆڵی سیاسەت دێتە كایەوە كە ڕایەڵەكانی ژیانی مرۆڤ و پەیوەندییەكانی لە كۆمەڵگەدا ڕێكدەخات.


حاڵیبوون لە سیاسەت و دەرككردنی كاكڵە و مانا هەقیقیەكەی كارێكی سانا و ئاسان نیە، چونكە چەندین ڕەهەند و دیدگا و گۆشەنیگای جیاواز هەیە لە سیاسەتدا، بەڵام ئەوەی ئەم كارە سەخت و دژوارە كەمێك ئاسان دەكات ئەوەیە كە مرۆڤ خۆی لە ئەساسدا بونێكی سیاسیە ، بەجۆرێكی دیكە دەتوانین بڵێین ناتوانێت خۆی لە لێكەوتە و كاریگەرییە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆكانی سیاسەت قوتار بكات، بۆیە لەپێناو پاراستنی خۆی لە دەرهاویشتە و كاركردە سلبیەكانی سیاسەت، مرۆڤ پێویستی بەماناكردنێكی جددی و پەنجە نەرمكردن هەیە لەگەڵ ئەم چەمكە .


سیاسەت لە كورتترین پێناسەدا بریتیە لە هونەری بەڕێوەبردنی كۆمەڵگە و كاروباری گشتی خەڵك(1) كە ئەمەش خوازیاری لە ئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتیە، وەك زانستیش سیاسەت لە دەسەڵات و سیستمی حوكمڕانی و كارتێكردنەكانی دەكۆڵێتەوە.


دەبێت ئامانج لە سیاسەتكردن چاكەی گشتی و پاراستنی مافەكان و فراوانكردنی ڕوبەری ئازادییەكان بێت و هەوڵی بێوچانی بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە بێت بەجۆرێك ببێتەمایەی بەرقەرار بوونی پێكەوەژیانی سیاسی، و ئاشتی كۆمەڵایەتی بهێنێتەدی، هاوكات كارێكی دیكەی سیاسەت دەستەبەركردنی ئاسایش و ئارامی و خۆشگوزەرانییە بۆ میللەت.
هەر لەبارەی گرنگترین ئامانجەكانی سیاسەتەوە بیرمەندی ئەمریكی (دیڤید ئیستۆن) دەڵێت: بریتیەلە پاراستنی بەها بەرز و باڵاكانی كۆمەڵگە و هەوڵدان بۆ جێبەجێكردنی یاسا و ڕێساكان كە ئەمەش زۆرجار لەڕێی هێزەوە دەكرێت.(2)


ئەوەی سەرەوە سەبارەت بە سیاسەت وەك كایە و زانست، دیارە ئەوانەش كە مومارەسەی سیاسەت دەكەن و كۆمەڵگە بەڕێوەدەبەن پێیان دەوترێت (سیاسی) یان (سیاسەتمەدار)، كە پێویستە وێڕای بوونی مەعریفە و زانیاری بەشێوەیەكی گشتی، خاوەنی مەعریفە و زانیاری سیاسی ئەوتۆ بن، و گرنگە باوەڕیان بە بەها بەرز و پرنسیپە باڵاكان هەبێت، تەنها باوەڕبوونیش كافی نیە بەڵكو پێویستە هاوكات ئەو كەسە سیاسیانە مەعریفەی ئەو بەها باڵا و پرنسیپە بەرز و پیرۆزانەشیان هەبێت.

 

كاتێك سەرنجی دۆخی سیاسەت و سیاسیەكان لەناو ئەم كۆمەڵگەیەی خۆمان دەدەین، دەبینین ئەو مەعریفە سیاسیەی كە باسمان كرد تادوا ڕادە تەنك و ڕوكەشە، و ئەو بەهاو پرنسیپانەش كە دەبێت لە مومارەسەی سیاسەتدا باڵا و پیرۆز ڕابگیردرێن، لەئاستێكی نزم و ناشایستەدان، ئەمەش بەهۆی بوونی ژمارەیەكی بەرچاو لە سیاسەتمەدار یان ڕاستتر بڵێم سیاسەتبازی ناسیاسی و ئاڵۆز و شێواو، كە خاوەن دەرونێكی ناجێگیر و پڕ تەوەتورن، و ئەقڵێكی خۆپەسەندی ڕۆبۆتی و قەیراناوی و ئیرادەیەكی پڕ لە عەیب لەپشت كردار و گوفتارەكانیانەوەیە.


ئەم حاڵەتەش بوەتە هۆكاری هێنانەكایەی سیاسەتێكی بێ كوالێتی و ئاست نزمی بێ سەروبەر كە ئەوەنە بەرمەبنای كاردانەوە و پەرچەكردارە، نیوە هێندە عەقڵكاری و واقیعبینی تێدا بەدیناكرێت، و بەجۆرێك بێ بڕست و ناشازە بەهیچ جۆرێك قابیلیەتی ئەوەی نیە بە سیاسەتكردنی وڵاتانی دراوسێ و ئیقلیمی بەراورد بكرێت، ئیتر باسی سیاسەتی وڵاتانی زلهێز ناكەم.!


ماوەتەوە بڵێم ئایا ئەم بێ كوالێتی و ئاست نزمیەی سیاسەتكردن لەم مەملەكەتەی ئێمە حاڵەتێكی ئاساییە یان نائاساییە؟؟


بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە پێویستە بەووردی سەیر بكەین بزانین خۆمان و كیانەكەمان لەبواری زانستەكان و تەكنۆلۆژیا لە چ ئاستێكداین و شوێنمان لە نەخشەی تەكنۆلۆژیا و پیشەسازی و زانستیی جیهاندا لەكوێدایە و لەچ خاڵێكدایە.!؟ پاشان ئەو لیڤڵ و پنتەی كە دیاریمان كرد بەراوردی بكەین بە وڵاتانی ئیقلیمی و وڵاتانی زلهێزی دنیا، ئەو كات بە واقعی و بە ڕوونی ڕاستی حاڵەتەكە و نهێنی دۆخەكەمان بۆ دەردەكەوێت، چونكە سیاسەت و كاری حیزبیش زانستە، ناكرێ ئێمە لە زانستەكانی پزیشكی و ئەندازیاری و فیزیا و كیمیا و ئایتی و...... ئەمە حاڵمان بێت و لیڤڵەكەمان لە خواری خوارەوە بێت، بەڵام لە زانستی سیاسیدا خۆمان لێ ببێت بە فسفس پاڵەوان و ئیدعای بەرچاو ڕوونی و سیاسەتی عاقڵانە بكەین و بەتەما بین ڕكابەری وڵاتانی زلهێز و خاوەن مێژووی ناوچەكە بكەین، وەك چۆن لە تەكنۆلۆژیای نانۆ و دروستكردنی ڕۆبۆت و ڕاپۆرتی ئاژانسەكانی ناسا و پیشەسازییەكانی دروست كردنی فڕۆكە و ئۆتۆمبیل و شەمەندەفەری خێرا و موبایلی زیرەك و كۆمپیوتەر و هتد ... سەر دەرناكەین و حاڵی نابین ، كەواتە بەهەمان شێوە نابێت چاوەڕێی ئەوەش بكەین بە ئاسانی لە فرت و فێل و جوڵە و گووتاری سیاسیان حاڵی ببین و زوو دەركی ئەوە بكەین كە لە پشتی كەوالیسەوەیە چونكە سیاسەتەكەش هەر زادەی ئەو عەقڵ و سیستمە تۆكمەیە ئەو تەكنۆلۆژیایەی بەرهەم هێناوە كە تەنها بەكارهێنانی (استهلاك) نەبێت (زۆرجاریش بە خراپی) هیچ لەبارەیەوە نازانین و تێی ناگەین .!


ئەمەش تەنها بۆ ئێستا ڕاست نیە، بەڵكو بەدرێژایی مێژووی كورد هەروا بووە، تەماشا دەكەیت لە مێژووی دێرین و نوێماندا، وێڕای ئەوەی سەركردەی زۆر هەبوون كە سەدقات لەوانەی ئێستا كوردپەروەرتر و عاقڵتر بوون كەچی هەر دەرەقەتی فێڵ و تەڵەكە و زۆرزانی وڵاتانی زلهێزی ناوچەكە و جیهان نەهاتوون و دواجار فەوتێنراون، و ئەوەی لە گۆڕەپانی جەنگ بەدەستیان هێناوە زۆر بەئاسانی لەسەر مێز و بە گفتوگۆ لێیان سەندراوەتەوە، یان زۆرجار نەیار و دوژمنەكان بە دابڕین و دروستكردنی بەرەیەك یان كڕینی هەنێك خەڵكی بەرژەوەندی خواز و ناپاك دۆخەكەیان بەزیانی كورد تەواو كردووە.
ئەوەش لەبوارە سیاسیەكە هەمانە وەك فیكر ، بە دەگمەن شتێكی خۆماڵی تێدایە ، بەڵكو زیاتر تەرجەمەكردن و هاوردەكردنی ئەفكار و داهێنان و بیركردنەوەی خەڵكانی بیانیە ، و كەمترین هەوڵ نەدراوە لانی كەم موتوربەی ئەو ئەفكارانە بكرێت بە بیركردنەوەیەكی ڕەسەنی خۆماڵی بە تام و بۆی كوردی .!


دەربارەی دبلۆماسیەتیش كە بریتیە لە كۆمەڵێك عورف و نەریت و بنەمای نێودەوڵەتی ، گرنگی دەدات بە ڕێكخستن و صیانەی پەیوەندییەكان لەنێوان كەسانی یاسای نێودەوڵەتی كە دەوڵەتان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتیەكان و نوێنەرە دبلۆماسیەكان دەگرێتەوە ، ئەمەش لە چوارچێوەی كۆمەڵێك ڕێ و ڕەسمی تایبەتدا .(3)


بواری دبلۆماسی گرنگیەكی زۆری هەیە بۆ ڕێكخستنی پەیوەندییەكان لە نێوان وڵاتانی جیهان ، دیارە كوردیش لە ڕێی نوێنەرایەتیەكانی هەرێمەوە لە وڵاتان ، ئەزمونی كاری دبلۆماسی كردووە ، بەڵام بەداخەوە ئەم بوارەش هێندەی دۆخە سیاسیەكە شێواو و نالەبارە .! بەشێكی زۆری هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆئەوەی كاری دبلۆماسی وێڕای ئەزمونی زیاتر لە ڕوبعە قەڕنێك بەڵام تا ئێستا بە شێوەیەكی ڕێك و پێك و دروست نەچوەتە سەر سكە ، و بەهۆی نەبوونی دەستورەوە دبلۆماسیەتی كوردی نەیتوانیوە ببێتە دەسەڵاتێكی دامەزراوەیی .


ئاشكرایە ئەندامانی سیلكی دیبلۆماسی پێویستیان بە كۆمەڵێك دامەزراوە و كەسانێك هەیە كە پێشتر بەپێی دەستور ڕێگەپێدارو بن بە كاری دبلۆماسی هەستن ، بۆیە لەبەر نەبوونی دەستور لە ماوەی دەسەڵاتی حوكمڕانی كوردیدا پرسی دبلۆماسیەت و پەیوەندییەكان بە حیزبیی زۆرجاریش بە شەخصیی كراوە .(4)


ڕەنگە هۆكارێكی دیكەی ئەوەی كە پرسی دبلۆماسیەت و كاری دبلۆماسی زیاتر كەوتۆتە ژێر هەژموون و ڕەشماڵی حیزب و لە چنگی كەسەكاندایە و كەمترین سیمایی دامەزراوەیی چیە .. تێیدا نیە ، ئەوەبێت كە لە ڕووی زەمەنیەوە دروست بوونی حیزب دەكەوێتە پێش دروست بوونی حكومەت و پەڕلەمان و كیانی هەرێمی كوردستانیشەوە.!


ئەوەی جێی سەرنجە زۆرجار دەبینین لە مەحافیلە ڕەسمی و نێودەوڵەتیەكاندا ، ئەگەر باسی كورد بكرێت وەك نەتەوەیەكی (40) ملیۆنیی بێ ماف و بێ قەوارە باس ناكرێت كە شایستەی ئەوەبێت خودانسەروەر بێت و ئەو ستەمە مێژووییەی لێی كراوە لەسەری لاببرێت ، بەڵكو زیاتر بە زاراوەكانی (قارەمانێتی ، بەرخودان ، گیانفیدا ، ئازایەتی ، پارتیزانی ، چەكداری خۆبەش ، شەڕڤان ، خۆبەختكەر ..هتد) وەسف دەكرێت كە سەرجەمیان هیچ قیمەیەكی دبلۆماسیان نیە و ووشەگەلێكن كە لە بواری دبلۆماسیەتدا بە دەگمەن بەكاردەهێنرێن ، ئەم خۆبواردنە لە باسكردنی كورد وەك نەتەوەیەكی ستەملێكراو كە خاوەنی خەونی ڕەوا و مافی چارەی خۆنوسین بێت ، بەدیوێكی تردا مانای ئەوەیە كە ئەو زلهێز و وڵاتانە گرەویان لەسەر هێزی بازووی كورد كردوە ، فۆكەسیان لەسەر ئازایەتیەكەی داناوە نەك لەسەر عەقڵ و حیكمەتی ، بۆیە هەمیشە لەلای ئەمریكیەكان كورد پێكهاتەیەكە لە عێراقدا نەك نەتەوەیەك بێت كە زۆرجار بە بەكارهێنانی هێزی ئەو پێكهاتەیە لاسەنگە سیاسی و سەربازی و ناوچەییەكان هاوسەنگ دەكات ، و دەیكات بە هەڕەشە و كارتی فشار بۆ ترساندنی ئەو وڵاتە هەرێمیانیەی كە لەدەوروبەری نیشتمانی كوردستاندا هەن .


بۆیە پێموایە سیاسەت و دبلۆماسیەتی كوردی لە ئاستێكدایە ئەگەرچی زۆر نزم و خراپە بەڵام بەو حاڵەوە كە باسمان كرد ، پڕ بەپێستی خۆیەتی و چاوەڕێكردنی لەوە زیاتر خەیاڵپڵاوی و لە یۆتۆپیا ژیانە، وەك كورد دەڵێت: لەم قوڕە هەر ئەو تۆزە هەڵدەستێت.!


-----------------
(1) سیاسە التدرج فی تگبیق اڵاحكام الشرعیە (سلسلە الرسائل والدراسات الجامعیە) ، إیاد كامل إبراهیم الزیباری ، ص 23
(2) ما هو علم السیاسە ، حیدر الجراح ، مركز المستقبل للدراسات الستراتیجیە .. www.mcsr.net
(3) بۆ زانیاری زیاتر بگەڕیوە بۆ (موسوعە الدبلوماسیە – الجز‌و الپانی- د . عبد الوهاب الكیالی)
(4) شكستی دبلۆماسیەتی كوردی ، سەپان ئەنوەر ، سایتی خەندان (7-10-2017)