لەیادی ڕوخانی دیكتاتۆریەتدا، چی لە هەرێم و بەغداد دەگوزەرێت

 

وەك ئاشكرایە لە 20ئازاری 2003دا ئەمریكا یەكەم گورزی سەربازی دا لە عێراق و لە9ی نیسانی هەمانساڵدا پەیكەری دیكتاتۆریەت تێك شكێنرا و هاوڵاتیانی عێراق و هەرێمی كوردستان بە ئۆمێدیكی زۆرەوە بۆداهاتووی خۆیان دەروانی و هەموولایەكیش باسیان لە دەوڵەتی دیموكراسی و دامەزراوەیی و دەوڵەتی بەمەدەنی دەكرد.
وەك دەوترێت ئەوكات كە دیكتاتۆرێك بۆماوەی 35ساڵ حكومی عێراقی دەكردو وڵاتەكەی بەرەو چەندین شەڕی خوێناوی و كارەساتی جەرگبڕی وەك كیمیاباران و ئەنفال‌و سەركوتكردنی هاوڵاتیان و چالاكانی سیاسی  بردبوو ، بە ڕوخانیشی هەمووان دڵخۆش بوون كە ئیتر دیكتاتۆریەت كۆتایی پێك هات بەڵام دەڵێن لە ئێستادا بە ئەندازەی پارچەكانی پەیكەرەكەی صەدامی دیكتاتۆر ،  دیكتاتۆر لە عێراقدا دروست بووە و هەریەكەو لە ژێرناوێكدا  دژەكانی خۆی پاكتاو دەكات و لەناویان دەبات و لە دوای ئەو 13 ساڵەش چەندین دەركەوتە لە هەرێم و عێراق رویانداوە.

ئەگەر بەخێرایی لە13 ساڵی حكومرانی عێراقدا چاوێك بگێڕین ئەوە دەگەینە ئەو ڕاستیەی كەیەكێك لەو دەركەوتانەی كە ڕویداوە ئەوەیە ئەو سیاسیانەی  كەباسیان لە دیموكراسیەت و دەوڵەتی مەدەنی دەكرد ئەوە بەو شێوەیە دەرنەچوو بەڵكو لەگەڵ ڕوخانی دیكتاتۆریەدا ئیتر چوزەی دیكتاتۆرەكانی تر وەك قارچ سەریان لە خاك دەرهێناو جارێكی تر وەڵاتەكەیان بەرەو كاولكاری و وێرانەبوون بردوە و ئەوانەی حكومرانیان كەوتە دەست  بەتایبەتی  شیعەكان دەستیان بە پاكتاوكردنی سونەكان كردو ئەو ڕەقەی كە بەدرێژایی 14 سەدەیە لەناخیاندا حەشاریانداوە  بەرامبەر بەسوننە ئیتر هەلیان بۆرەخساو دەستیانكرد بە جێبەجێكردنی بەرنامەكەیان.
سەرەتا بە تیرۆركردنی كەسایەتیەكان و پاشانیش بە تۆمەتباركردنیان بە گەندەڵی و دروستكردنی دۆسیەی تایبەتی بۆیان و پاشانیش لەژێر فشارو هەڕەشەكردندا و وڵات پێ چۆڵكردنیان و لەبەرامبەریشدا سوننەكان چەندین كاردانەوەی توندیان بەرامبەر بە حكومەتی بەغداد نواندو ئەو نوخبەحكومرانەشی كە ئێستا حكومی عێراق دەكات نەك هەنگاوەكانی بەعسی دووبارە كردوە بەڵكو ئەم ئەمجارە شێوازی نوێی گرتە بەر بۆ سڕینەوەی  دژەكانی خۆی و هاوڵاتیەكانی وڵاتەكەی  وەك بڕینی قوتی هاوڵاتیانی هەرێم و تەسلیمكردنی ناوچە سوننە نشینەكان بەداعش و دواتریش لەژێرناوی بەرگریدا كاولكردن و خاپۆركردنەوەی ئەو ناوچانە و دەربەدەركردنی هاوڵاتیەكانی.
  دواجاریش حكومەتی عێراق هەستا  دروستكردنی  هێزێك بەناوی حەشدی شەعبی كە ئەم هێزەش وەك چاودێرانیش باسی دەكەن بە سوپای شیعەكان دادەنرێت و مەترسیەكانی هیچی لە داعش كەمتر نیە وەك دەبینرێت  ئەوەی لەسەر دەستی ئەم هێزە لە دووز خورماتو چی بە كورد و لە ناوچەكانی دیالەش چی بە سوننەكان دەكرێت.
یەكێكی تر لە دەركەوتەكانی دوای ڕوخانی دیتاتۆریەت  ئەو گەندەڵیە زۆرەیە كە ئەو بەرپرسانەی ئێستای عێراق كردویانە و بردنی سەدان ملیار دۆلاری ئەم وڵاتە بۆبانكەكانی دەرەوە و دەیان دۆسیەی تری گەندەڵی كە ڕۆژنامەباناوبانگەكانی جیهان باسیان لێوە كردوە و لەسەر دەستی كەسانی وەك مالیكی و هاو پیشەكانی ڕویانداوە.
ئەگەر بێنە سەر هەرێمی كوردستانیش دەركەوتەكانی دوای ڕوخانی صەدام  ئەوا جگە لە لایەنە تائیفیەكەی عێراق هیچی لە بوارەكانی تردا كەمتر نەبێت بەڵكو لە هەندێ ڕووشەوە زیاتریشە لە چاو بەرپرسانی بەغداد.
لەدوای رزگاركردنی عێراق بەرپرسانی هەرێم باسیان لەوە دەكرد كە سیستی دیموكراسی هەرێم دەگوازنەوە بۆ عێراق بەڵام نەك ئەوەیان نەكرد بەڵكو لە هەرێمی كوردستان بەرپرسانی كورد دیموكراسیان لەخاچدا و دەزگا شەرعیەكانیان لەكار خست و ڕۆژ لەدوای ڕۆژ قەیرانی زیاتریان بۆ هاوڵاتیانی هەرێم دروست كرد وەك قەیرانە بەردەوامەكانی  ئاو كارەبا و سوتەمەنی و دواجاریش دروستكردنی قەیرانی دارایی و برسیكردنی هاوڵاتیانی هەرێمەكەی خۆیان وداهێنانی سیستمی نیو موچەو چارەكە موچە و نەبونی شەفافیەت لە دامو دەزگاكاندابەتایبەتی لە سیستمی دارایی و دۆسیەكانی نەوت و قوڵبونەوەی كێشەی نێوان لایەنەكان و دروست كردنی كەشێكی نائارام  بۆهاوڵاتیان كە لە هەموكاتێكدا هاوڵاتی هەست بە دڵە ڕاوكێ و بێ متمانەیی و دروستبونی نائۆمیدی بكات.
لەلایەكی ترەوە دوای 13 ساڵ لەم هەرێمەدا بەتازەی هاوڵاتیان بیر لە كۆچكردن و جێهێشتنی ئەم هەرێمە دەكەنەوە وەك لە چەند مانگی ڕابردوشدا بینیمان سەدان هاوڵاتی ئەم هەرێمە چۆن لە دەریای ئیجەدا خنكان و بەرپرسانی هەریمەكەش هیچ باكێكیان نەبوو.
دەركەوتەیەكیتری هەریم لە دوای روخانی دیكتاتۆریەت ا نەبونی كاروسەرهەڵدانی گرفتی بێكاری لای هاوڵاتیان و پەراوێزخستنی سیستمی پەروەردەو فێركردن و گوێ نەگرتن بۆ داوكاریەكانی هاوڵاتیان لەلایەن حكومەتە خۆماڵیەكەیانەوە نەبونی چاودێری و لێپرسینەوە لە بەرپرسان وئەمانەو چەندین كێشەی تر  لە ئێستادا رویان لەم هەرێمە كردوە و ئەوەندەی تر دۆخەی بەرەو نائۆمێدی بردووە.
لە كۆتایشدا ئەوەی كە لە هەرێمی كوردستان و عێراقدا دەگوزەرێت لە دوای 13 ساڵ دەتوانین بڵین لە ئێستادا  لەعێراق پەرلەمان كارایەو دەزگاكانی چاودێر و لێپرسینەوە دەستەی نەزاهە بە فیعلی دەست بەكارن  و هەندێ جار گەندەڵكاران دەبرینە بەردەم یاسا وحكومەتێك هەیەو موچەی هاوڵاتیەكانی دابین دەكات و وەك دەوترێتیش پاشەكەوتیشی هەیە و هاوڵاتیەكانیشی زیاتر وشیارترن و دێنە سەر شەقامەكان و خۆپیشاندانی ملیۆنی رێك دەخەن.
بەڵام ئەوەی كەلە هەرێمی كوردستان هەیە لەدوای ئەو 13 ساڵە  لە ئێستادا پەرلەمان پەكخراوە و هیچ چالاكیەی نیەو كوردستان جارێكی تر بۆسەردەمی فیفتی بەفیفتی دابەش كراوەتە ئەگەر بەقسە ئەمەنەبێت ئەوا لەروی واقعیە ئەوە بونی هەیەو لە هەمانكاتیشدا دەزگاكانی چاودێر و لێپرسینەوە دەستەی نەزاهە ئیفلیج كراون  و حكومەتیش تەنها وەك ناو ماوەتەوەو هەنگاوەكانی چاكسازیش هیچ جۆرە ئۆمێدێكیان پێوە دیارنیە.
ئەوەندەش هەیە لە هەردوولا بۆپەرپرسەكان ڕزگاركردنی عێراق گرنگ بوو چونكە ئەوان كەجاران پەنابەر بوون لە وڵاتان ئێستا حكومی میللەت دەكەن و ئەوەشی كە زەرەمەندی یەكەمە چ سەردەمی پێش 2003 و چ سەردەمی دوای ئەو بەروارە  تەنها هاوڵاتیە و هەر ئەویشە بوەتە سوتەمەنی سیاسیەكان.