له‌نێوان شكست و هه‌ڵسانه‌وه‌دا

 

زانای كۆمەڵناس و فەیلەسوفی ناوداری مێژوی ئیسلامی (ئیبن خەلدون) لەكتێبە بەناو بانگەكەیدا (المقدمە) سوڕی ژیانی دەوڵەتان و دەسەڵاتە سیاسیەكان، هاوشێوەی سوڕی ژیانی مرۆڤه‌كان و گیانلەبەران دادەنێت.. واتە وەك چۆن مرۆڤەكان بە قۆناغەكانی منداڵی و گەنجی و پیربوندا تێدەپەڕن، بەهەمان شێوە دەوڵەتان و دەسەڵاتە سیاسیەكانیش به‌و قۆناغانەدا تێده‌په‌ڕن.
دیارە ئەوەی كە لەبارەی دەوڵەتان و سیستەمە سیاسیەكانەوە دەوترێ، بەشێوەیەك لە شێوەكان ڕوو دەكاتە حیزب و بزاڤە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانیش.. هۆكارەكانی ڕاوەستان و چەقبەستن و پیربوونی هەر بزاڤ و ڕێكخراوێكی سیاسی بەپلەی یەكەم دەگەڕێتەوە بۆ هۆكارە كانی پەیوەست بە چەق بەستنی فیكرو لاوازبونی پەیوەندیەكانی نێوان ئەندامانی بزاڤەكە، یان سەركردنە ڕابواردنی لەسنوور بەدەر و دوركەوتنەوە لەبنەما و ئامانجە ڕاستەقینەكان و تەسلیم بوون بە واقیعی خراپ، كە بێگومان جۆرێك لە ساردبونەوەو خووگرتن بەو حاڵەتە نەخوازراوەوە دروست دەكات و ده‌ره‌نجام ئیرادەی گۆڕین و چاكسازی و خۆنوێكردنەوە و دەرباز بوون لەواقیعە خراپەكە بە ئەستەم سەیردەكرێت.. بۆیە مانەوە لەحاڵەتی گەنجێتی و ئەكتیڤبوندا، دەخوازێت بەردەوام پڕۆسەی بەخۆداچونەوەو خۆنوێكردنەوە ئەنجام بدرێ، بەهێنانە پێشەوەی خوێنی تازە و بیر و هزری نوێ و بەهێزكردنی گیانی دەستپێشخەری، هه‌روه‌ك گرنگه‌ شێوازی كارو میكانیزمی نوێ بهێنرێتە كایەوە بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ گۆڕانكاریه‌كان و ڕووبەڕوبونەوەی كێشە و ئاستەنگەكان و گەیشتن بە ئامانجەكان.
هه‌رچۆنێك شكست و پاشەكشە فره‌ ڕەهەنده‌ و دەرەنجامی كەڵەكەبوی چه‌ندین هۆكاری خودی و بابەتیە، بەهەمان شێوە بۆئەوەی پڕۆسەی هەڵسانەوە سەركەوتوو بێت، پێویستە كارلەسەر چەندین ڕەهەندی گرنگ بكرێ ..لێرەدا تیشك دەخەینە سەر تەنها دوان لە ڕەهەندە گرنگەكان كە بێگومان ڕۆل و كاریگەری گەورە و یەكلایكەرەوەیان هەیە لەهەر پڕۆسەیەكی هەڵسانەوەدا..
یەكەم/ ڕەهەندی دەروونی و مەعنەوی: گومان لەوەدا نیە كە ڕەهەندی دەرونی و مەعنەوی هەستیارترین و بەهێزترین كاریگەری هەیە لەژیانی مرۆڤەكاندا لەسەر ئاستی تاك و كۆمەڵ. له‌ڕاستیدا ڕاوەستان و پاشەكشە لەو چركە ساتەوە دەست پێدەكات كەبزاڤێك یان كۆمەڵ و نەتەوەیەك دوچاری نائومێدی دەبێت، چونكه‌ لەكاتی شكست و داڕوخاندا متمانە بەخۆ لاواز دەبێت و وزه‌و توانای دەستپێشخەری و داهێنان دەكوژێتەوە.
بۆ شڕۆڤە كردن و چارەسەركردنی ئەم كێشەیە دەكرێ سود له‌ تیۆرەكەی فەیلەسوفی بەناوبانگی ئینگلیزی (ئەرنۆڵد توینبی) وەربگرین كە دەڵێت: مرۆڤ لەسەر ڕێگای پێشكەوتن و بنیاتنانی شارستانیەت، ڕووبوڕووی چەندین تەحەدیات و هەوراز و نشێو دەبێتەوە. بەڵام سەركەوتن و شكست پەیوەستە بە چۆنیێتی وەڵامدانەوەو مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو تەحەدیاتەدا. ئەگەر وەڵام دانەوەكە ئەرێنی بێت، ئەوا دەرەنجام ئەو كۆمەڵگەیە زاڵ دەبێت بەسەر كێشە و ئاستەنگەكاندا و ڕێگای هەڵسانەوەو پێشكەوتن دەگرێتە بەرو، سەرەنجام سەركەوتن بەدەست دێنێت، بەڵام بەپێچەوانەوە ئەگەر وەڵام دانەوەكە نەرێنی بێت، ئەوا توانای هەڵسانەوە هەرلەسەرەتاوە لەباردەچێت و سەرەنجام بەرەو شكست و پوكانەوەی زیاتر دەڕوات.
لەو سۆنگەیەوە زۆرێك لەزانایانی بواری كۆمەڵناسی تەحەدیات و ئاستەنگەكانی ڕێگا وه‌ك نهێنی و پاڵنەری هەڵسانەوەو پێشكەوتنی كۆمەڵگه‌كان سەیر دەكەن، ئەگەرنا شارستانێتییه‌كان هەر دروست نەدەبوون. بۆیەدەكرێ بڵێین ئەو تەحەدیاتەی دوچاری مرۆڤەكان و كۆمەڵ و ڕێكخراوەكان دەبێتەوە، دەتوانرێ وەك باشترین دیاری مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێ و بەهۆیانەوە كاری گەورە و ئامانجی گەورە بهێنرێتەدی و بكرێتە هۆكاری دەرچوون لەقەیران و شكستەكان و گواستنه‌وه‌ بۆقۆناغی پێشكه‌وتوتر.
لەلایەكی ترەوە شكست و دواكەوتن یان سەركەوتن و پێشكەوتن هەركام بۆخۆی وه‌ك ئاماژه‌مانپێكرد هۆكاری خودی و بابەتی تایبەت بەخۆی هەیە، هەرچۆنێك شكست و پاشەكشە ئەستەم نیەو ئەگەری ڕوودانی زۆرە، بەهەمان شێوە سەركەوتن و هەڵسانەوەش دوای شكست و دواكەوتن، ئەستەم نابێ و هه‌میشه ده‌رفه‌ت و ‌ ئەگەری بەهێزی له‌به‌رده‌مدایه‌.
گەورەیی و بەهێزی هەرئەوەنیە كە هەرگیز ڕووبەڕوی شكست و دواكەوتن نەبیتەوە، بەڵكو گەورەیی و بەهێزی ڕاستەقینە لەوەدایە كەدوای شكست و كەوتن، جارێكی تر بتوانیت هەڵسیتەوەو خۆت بیناكەیتەوە.. مەرجی سەرەكی و ئەساسی هەڵسانەوە بریتیە لەهەبونی ئیرادەی جیددی بۆ بەخۆداچونەوەو خۆنوێكردنەوە و ئاماده‌یی بۆ ده‌ستهه‌ڵگرتن له‌و هۆكارو میكانیزمە تاقیكراوانه‌ی كەبوونەتە هۆی شكست و دواكەوتن ..
ئەو هۆكار و میكانیزمانەی كە ئەگەر لەقۆناغێكی ڕابردوودا ڕۆڵیان هەبوبێ و گۆڕانكاریان پێ ئەنجام درابێ، ئەوا دوای هەمو ئەو ڕوداو و گۆڕانكاریانەی كەلەم سەردەمەدا زۆر بەخێرایی ڕوودەدەن ، بێگومان سەردەمی بەكارهێنان و سود لێوەرگرتنیان بەسەر دەچێت و ئێكسپایەر دەبن و پێویستە میكانیزم و ئامرازی نوێ بخرێتە جێگەیان.
بۆیە پێویستە لەسەر ڕێبەران و پێشەنگانی هه‌ربزاڤ و حەرەكەتێك كەهه‌رگیزنائومێدی و بێهیوابوون ڕوویان تێنەكات و نابێ شكست و تەحەدیاتی سەرڕێگا ساردیان بكاتەوە. بەڵكو ده‌بێ بگەڕێن بەدوای هۆكارو ئامرازی نوێدا و بوێرانە لە هەموو دەرگایەكی نوێ بدەن هەتا دەستیان دەگات بەوەی كەپێی دەوترێ (هۆكارە زێڕینەكە) ئەو هۆكارەی كە ڕۆڵ و كاریگەری یەكلا كەرەوەی دەبێت لەسەر گۆڕینی ئاراستەی شكست و دواكەوتن بەرەو هەڵسانەوەو سەركەوتن.
دووەم/ ڕەهەندی فیكری و سیاسی: هەر بزاڤ و ڕێكخراوێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی كەخاوەنی پڕۆژەی ئیصلاحی و گۆڕانخوازی بێت، پێویستی بەفیكرەیەكی مەركەزی هەیە وەك مەرجەعیەتی كارو جیهانبینی پشتی پێ ببەستێت، هاوكات پێویستە فیكرە و ئامانجی هاندەر و ئومێد بەخشی هەبێ كە جێگای بایەخ و خواستی خەڵك و جەماوەر بێ. بەواتایەكی تر فەلسەفە و فیكرەی مەركەزی بریتیە لەو مەرجەعیەت و بنەما گشتیانەی كەبزاڤ و ڕەوتێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی دەیكاتە سەرچاوەی دیاریكردنی جیهانبینی خۆی و داڕشتنی بەرنامەو پڕۆژەی سیاسی و ڕێبازی كاركردنی لەناو كۆمەڵگەدا.
بەڵام فیكرەو ئامانجی هاندەر و ئومێد بەخش بریتیە لەو هۆكار و ئامانجانەی كە هانی هه‌ڵگرانی فیكره‌ مه‌ركه‌زییه‌كه‌ ده‌ده‌ن بۆخه‌بات و به‌خشین و قوربانیدان له‌وپێناوه‌دا وه‌ك گیانی ئاین په‌روه‌ری و نیشتیمان په‌روه‌ری بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی داگیركاری ده‌ره‌كی یان خه‌بات له‌پێناو ده‌سته‌به‌ركردنی ئازادی و دادپه‌روه‌ری و دژایه‌تیكردنی گه‌نده‌ڵی و سته‌مكاری.
هه‌بونی ئه‌و دوومه‌سه‌له‌یه‌ پێكه‌وه واته‌(فیكره‌ی مه‌ركه‌زی و فیكره‌ی هانده‌ر)،‌ پێویستییه‌كی جه‌وهه‌رییه‌ بۆهه‌ر بزاڤ و حه‌ره‌كه‌تێك كه‌خاوه‌نی پرۆژه‌یه‌كی ئیصلاحی و گۆڕانكاری بێت، پشتبه‌ستن به‌ ئیسلام وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ی مه‌ركه‌زی و مه‌رجه‌عیه‌ت له‌لایه‌ن هه‌ر بزافێكی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ موسڵمانه‌كادندا خاڵێكی هێز و سروشتییه‌، به‌ڵام به‌نه‌تها به‌س نیه‌ بۆ زامنكردنی سه‌ركه‌وتنی پرۆژه‌ ئیصلاحیه‌كه‌‌ی بزافه‌كه،‌ به‌ڵكو پێویسته‌ له‌پاڵ ئه‌وه‌دا فیكره‌و ئامانجی هانده‌ری هه‌بێ و كێشه‌و خواسته‌كانی جه‌ماوه‌ر بكاته‌ ناوه‌رۆكی گوتاری سیاسی خۆی، به‌مه‌به‌ستی كۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر و جۆشدانیان بۆخه‌بات و به‌خشین و پشتیوانیكردن له‌به‌رنامه‌و پرۆژه‌ ئیصلاحیه‌كه‌ی.
دیاره‌ كه‌ده‌روازه‌ی گۆڕانكاری و كلیلی ده‌رگای چاكسازی ڕاسته‌قینه‌ بریتییه‌له‌مه‌یدانی سیاسی و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سته‌مكاران و كه‌نده‌ڵكاراندا. هه‌رئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ده‌ستپێكی دروست و گونجاو بۆسه‌ركه‌وتنی بزافی چاكسازی و پرۆژه‌ی ئیصلاحی ڕاسته‌قینه‌ به‌گشت ڕه‌هه‌نده‌كانیه‌وه‌. به‌ڵام له‌هه‌ل و مه‌رجی پاشه‌كشه‌و شكستدا لایه‌نی فیكری هه‌ربزافێك وه‌ك هه‌مو ڕه‌هه‌نده‌كانی تری دوچاری جۆرێك له‌ چه‌قبه‌ستن و متبون ده‌بێت و ناتوانێت له‌ئاست ته‌حه‌دیاته‌كاندا بێت و وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ئه‌و هه‌مو گۆڕانكاریانه‌بێت كه‌له‌جیهانی ئه‌مڕۆدا زۆر به‌خێرایی به‌ره‌نگاری هه‌مولایه‌ك ده‌بێته‌وه‌.
له‌وسۆنگه‌یه‌وه‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵسانه‌وه‌ ده‌خوازێت كه‌له‌بواری فیكریدا كاری جیددی و داهێنانكارانه‌ ئه‌نجامبدرێت و ده‌رگای ئیجتیهادی نوێ هه‌رده‌م واڵابێت بۆئه‌وه‌ی جۆرێك له‌هاوته‌ریبی یان هاوسه‌نگی له‌نێوان حه‌ره‌كه‌تی فیكر و فیكری حه‌ره‌كه‌تكردندا هه‌رده‌م به‌رده‌وامبێت..