چاكسازی لەبواری سیستمی سیاسیدا

ئەگەر سەیری بارودۆخی جیهان ئێستا بكەین بەگشتی و بەتایبەتیش وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی، دەبینین زۆربەیان لەبارودۆخێكی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی ناهەمواردا دەژین كە ئەمەش هۆكاری سەرەكی دەگەڕێـتەوە بۆ نەبوونی پرۆسەی چاكسازی هەمەلایەنە بەتایبەتیش لەبواری سیاسیدا سوفیانی سەوری دەڵێت دوو جۆر لە ئوممەت ئەگەر چاك بوون ئەوا هەموو گەل چاك دەبێت، بەڵام ئەگەر خراپ بوون هەموو گەل خراپ دەبێت، ئەوانیش دەسەڵاتداران و زانایانن ،لێرەدا مانای دەسەڵات بەشێوەیەكی گشتی هاتوە، واتە هەر كەسێك كە بەرپرسیار بێت لەبەرێوەبردنی كارێكدا ،جا ئەو كەسە هەر ناوێكی هەبێت (پاشا- سەرۆك – وەزیر – بەڕێوەبەر- یان بەرپرسی خێزانێك) هەندێك لەزانایان دەڵێن بۆچونێكی گشتیە هەركەسێك دەگرێتەوە كە گیانێكی زیندووی لەبەردەستدابێت، تەنانەت ئەگەر ئاژەڵیش بێت.

ئیسلام گرنگیەكی زۆر دەدات بەحوكمی رەشید (چاك)، چیرۆكە قورئانیەكان زۆر بەروونی ئەوەمان پێ دەڵێن كە نیشانەكانی دەسەڵاتی چاك چین و پێویستە بەچ جۆرێك بێت لەرووی دادپەروەری و چاكسازی و بەدەستهێنانی خۆشبەختی لەدنیاو دواڕۆژدا، هەروەها ئەوەشمان بۆ روون دەكاتەوە كە نیشانەكانی دەسەڵاتی گەندەڵ چین و شوێنكارە خراپەكانی لەسەر ژیانی هاوڵاتیان بەجێ دەهێڵێت، ئێمە بۆ راستی و دروستی ئەو بۆچونانە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ژیاننامەی پێغەمبەری خواو ئەویش بكەینە پێشەنگ، ماوەی 13 ساڵ لەمەككەدا مایەوە و بانگەوازی كرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كەمینەیەك مسوڵمان بوون ،بەڵام كاتێك كە گەیشتە مەدینەو لەگەڵ پێغەمبەرایەتیەكەیدا دەسەڵاـی كەوتە دەست لەم رێگەیەوە ئارامی و ئاسایش و دەسەڵاتی رەشیدی چەسپاند ،ئەمە بوە مایەیی ئەوەی كە خەڵك بەپۆل روو بكەنە ئیسلام و وەك چرایەك لە ئاستی ناوچەكەو جیهاندا بڵێسە بدات و ببێـتە سەرەتای دروست بوونی شارستانیەتێك لەئاستی جیهاندا.

ئەگەر بگەڕێنەوە بۆ مێژوو بێگومان ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە چاكسازی لەسیستمی سیاسیدا رۆڵێكی گرنگی هەیە لەرێنیسانسی گەلاندا، گەلانی ئەوروپا چەندان سەدە سەرقاڵی ململانێی نەتەوەیی و ئاینی بوون، كە ئەمە بەسەدە تاریكەكان ناودەبرێن، بەڵام لەكاتێكدا كەنەوەیەكی نوێیان لێ دروست بوو لەروناكبیر و نوسەرو چاكساز ،توانیان چاكسازیەكی گەورە لەسیستمی سیاسی و ئاینی و فێركردندا بكەن ئەوروپایان لەسەدەكانی تاریكیەوە گەیاندە سەدەی روناكی ،لەنەفامیەوە بردیانن بەرەو زانست و مەعریفە، دواجاریش رابەرایەتی جیهانیان كەوتە دەست لەرووی شارستانی و پیشكەتنەوە.

سیستمی سیاسی لەوڵاتدا هەموو كاروبارێكی گەلی لەبەردەستدایەو دەتوانێت ئاراستەیان بكات بەرەو كاری خێر یان شەڕ ،لەهەمان كاتدا رۆڵی گەورە دەبینێت لەچاككردنی هاوڵاتیدا بەهەموو پێكهاتەكانیەوە، بەسیاسەتێكی شەرعی كەبەرژەوەندیەكانی گەل بهێنێتەدی و رێگە لەگەندەڵی بگرێت، ئەگەر سیاسیەكیش نەتوانێت بەم شێوەیە بێت پێویستە گۆرەپانەكە بەجێبهێڵێت و بیداتە دەست كەسانی لەخۆی باشتر، لەراستیدا ئەمەش مانای دەسەڵاتی گەل و دیموكراسیە، پێویستە بۆ هەڵسەنگاندنی هەر دەسەڵاتێكی سیاسی كۆمەڵە پرسیارێكی لێ بكرێت ،ئایا هەتا چەند سەروەت و سامانی وڵاتی بەفیڕۆ داوە؟ چەند هاوڵاتی كردۆتە قوربانی ؟هەتا چەند لەژێر سایەی ئەو دەسەڵاتەدا گەل بەرەوپێش چوە؟ پێویستە هەموو دەسەڵاتدارێك بەپلەی یەكەم كار لەسەر هێنانەدی بەرژەوەندیە گشتیەكان بكات، بۆ ئەم مەبەستەش پشت بەكۆمەڵێك راوێژكاری باش ببەستێك بۆ ئەوەی هاوكاری بكەن كەسەركردایەتی گەل بكات بەرەو پیشكەوتن و شارستانیەت و خۆشی نمونەی سەركردەیەكی دادەپەروەر بێت بۆ ئەوەی ببێتە یەكێك لەو كەسانەی كە دەخرێتە ژێر سێبەری خواوە، لەرۆژێكدا كە هیچ سێبەرێك نیە، وەك پێغەمبەر لەفەرمودەیەكدا دەفەرموێت ( حەوت دەستە هەیە لەرۆژی دوایدا كەخوای گەورە دەیانخاتە ژێر سێبەری خۆی، لەرۆژێكدا كەهیچ سێبەرێك نیە ئەوانیش: پێشەوای دادپەروەر ، گەنجێك كەلەسەرخواپەرستی پەروەردە بوبێت، پیاوێك دڵی بەمزگەوتەوە بەسترابێت، دووكەس كەلەبەرخوا یەكتریان خۆش بوێت و لەبەرخواش لەیەكتر جیا ببنەوە، پیاوێك ژنێكی جوان و خاوەن پلەو پایە رووی تێ بكات، بەڵام ئەو بڵێت من لەخوا دەترسم، یەكێك بەلای راستی چاكەیەك بكات و نەهێڵێـت لای چەپی پێ بزانێت، یەكێك یادی خوا بكات و چوای پڕ ببێت لەفرمێسك)

راڤەكارانی ئەم فەرمودەیە دەڵێن یەكەمین كەسێك لەنێو ئەو گروپانەدا پێشەوای دادپەروەرە، چونكە ئەو لەرۆژی دوایدا نزیكترین كەسە لەخوا ،لەسەر مینبەرێكی روناكیە لەلای راستیەوە ئەویش بەهۆی سەرپێچی كردنیەوەیەتی لەحەزو ئارەزوەكانی، پاداشتی ئەو ئارامگرتنەیەتی لەسەر حەزو خۆشەویستی بۆ كورسی و سامان و پاك داوێنی كە نەكەوتۆتە كاری خراپەوە.

لەبەرگرنگی شوێن و جێگەی پێشەوای دادپەروەری لەئیسلامدا پێغەمبەری خوا (د.خ) نزای بۆ كردوە لەهەمان كاتدا بەرامبەر دەسەڵاتداری ستەمكار زۆر توڕەو ناڕازی بوەو نزای لێ كردوە، وەك دەفەرموێت ( اللَّهُمَّ مَنْ ۆلِێ مِنْ أَمْڕ أُمَّتِی شَیْئًا فَشَقَّ عَڵیْهِمْ فَاشْقُقْ عَڵیْهِ ۆمَنْ ۆلِێ مِنْ أَمْڕ أُمَّتِی شَیْئًا فَرَفَقَ بِهِمْ فَارْفُقْ بِهِ) واتە (خوایە گیان هەركەسێك لەئوممەتەكەم بەرپرسیارێتیەكی كەوتە دەست و خراپ بوو لەگەڵیان تۆش خراپبە لەگەڵًیدا، هەركەسێك لەئوممەتەكەم كارێكی كەوتە دەست و بەسۆزو بەزەیی بوو لەگەڵیاندا تۆش بەزەیت پێیدا بێتەوە.

سەرەرای ئەمەش یەكێكی تر لەو ئیمتیازانەی كە دراوە بەپێشەوای دادپەروەر، ئەوەیە كە خوای گەورە نزاكانی رەت ناكاتەوەو گیرای دەكات، وەك پێغەمبەری خوا لەفەرمودەیەكدا دەفەرموێت: ( سێ كەس خوای گەورە نزاكانیان رەت ناكاتەوە یەكێك لەوانە پێشەوای دادپەروەرە)

ئیسلام گرنگیەكی زۆر دەدات بەپێشەوای دادپەروەرو چەند ئالیەتێكی داناوە بۆ شێوازی هەڵبژاردنی كە ئەویش لەرێگەی دەستەیەكی تایبەتەوە هەڵدەبژێردرێت كە پێیان دەوترێت ( اهل الحل والعقد) كە توانای لێپێچنەوەی هەیە لەو دەسەڵاتدارەی كەهەڵی دەبژێریت و ئەو دەستەیە دەتوانێت لەكاتی لەدەستدانی ئەهلیەتدا دەسەڵاتەكەی لێ بسەنێتەوەو بیداتە لەكەسێكی باشتر لەئەو، ئامانجێكی گەورەی ئیسلام لەدەسەڵاتدا ئەوەیە كەبەرپرسی یەكەم كەسێكی دادپەروەر بێت بۆ ئەوەی یەكێك بێت لەو كەسانەی كەلەرۆژی دوایدا لەژێر سێبەری خوادا دەبێت و پارێزراو دەبێت لەناوخۆشی و نەهامەتیەكانی رۆژی دوایی، ئەمەش بۆ دەسەڵاتدارێك دەبێت كە ئەم مەرجانەی خوارەوەی تێدا بێت:

یەكەم: بڵاوكردنەوەی دادپەروەری لەنێوان هاوڵاتیاندا بەبێ جیاوازی رەنگ و نەتەوەو ئاین، خوای گەورە روودەكاتە پێشەوا داود ( سەلامی خوای لەسەر بێت) دەفەرموێت (ێا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِیفَەً فِی الْأَرْچِ فَاحْكُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ ۆڵا تَتَّبِعِ الْهَۆی فَیُچِلَّكَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ) پێغەمبەری خوا لەسەر ئەم رێسایە رۆیشتوە و ژیاننامەكەی پڕە لە چیرۆكی جۆربەجۆر كە هەمووی تەعبیرە لە چەسپاندنی دادپەروەری لەنێوان خەڵكدا بەبێ ئەوەی رەچاوی پلەو پایەی هیچ كەسێك بكات، بۆ نمونە لەكاتێكدا كە ژنێكی مەخزونی دزی دەكات بەبێ رەچاوكردنی هۆزو پلەو پایەكەی حوكمی دادپەروەرانەی بەسەردا سەپاند.

لەعائیشەوە دەگێڕنەوە كە وتویەتی (قورەیش زۆر بەلایانەوە گرنگ بوو كە ئەو ژنە مەخزومیەی كەلەسەر دزی گیرابوو رزگاری بكەن، لەبەرئەوە گەران بەشوێن كەسێكدا كە بۆ ئەم مەبەستە قسە لەگەڵ پێغەمبەری خوادا بكات ئەوانیش یەكێك لەخۆشەویستانی پێغەمبەر ( ئوسامەی كوڕی زەیدیان) هەڵبژاردو ناردیان بۆ ئەوەی قسەی لەگەڵدا بكات، بەڵام پێغەمبەری خوا لە وەڵامدا فەرمووی ئایا تۆ هاتووی بۆ ئەوەی شەفاعەت لەشتێكدا بكەیت كەخوا بڕیاری لەسەرداوە، پاشان چوە سەر مینبەرو وتی( ئەی خەڵكینە نەتەوەكانی پێش ئێوە بەوە تووشی گومڕایی بوون، كاتێك كەكەسێكی خاوەن پلەو پایە دزی بكردایە وازیان لێ دەهێنا، بەڵام ئەگەر ئەو دزیە كەسێكی لاواز بیكردایە شەرعی خوایان بەسەردا جێبەجێ دەكرد، بەڵام من سوێند بەخوا دەخۆم ئەگەر فاتمەی كچی محمد دزی بكات دەستی دەبڕم)

هەروەها خەلیفەكانی لەدوای خۆشی لەسەر هەمان رێگە رۆیشتون لەسەردەمی عومەری كوری خەتابدا یەكێك لەپاشاكانی عەرەب مسوڵمان بوو كەناوی (جبلەی كوری ئەیهەم )بوو عومەر زۆر دڵی پێی خۆش بوو بەگەرمی پێشوازی لێ كرد، جارێكیان ئەم پیاوە لەحەجدا كەبەدوری كەعبەدا دەسوڕایەوە جلێكی درێژی لەبەردابوو، بیابان نشینێك لەهۆزی فەزارە، بەبێ ئەوەی مەبەستی بێت قاچی كەوتە سەر عەباكەیی و لەسەرشانی پاشاكە كەوتە خوارەوە، ئەویش ئاوڕێكی بۆ دایەوەو بۆكسێكی لەلوتیدا شكاندی، بۆ ئەم مەبەستە مەزاریەكە چوو بۆلای عومەر و سكاڵای خۆی لێ كرد، عومەر بۆ ئەم مەبەستە پاشاكەی بانگ كرد و لێی پرسی ئایا راستە ئەوەی ئەم فەزاریە بریندارە باسی دەكات؟ لەوەڵامدا جبلە وتی: ئەی ئەمیری مسوڵمانان ئەو بەئارەزوو وای لەمن كردوە ،عومەر لەوەڵامدا وتی یان دەبێت ئەو گەنجە رازی بكەیت یان فەرمانی پێ دەكەم كەلوتت بشكێنێتەوە، لەوەڵامدا جبلە وتی باشە چۆن شتی وا دەبێت من پاشام و ئەویش پیاوێكی بازاڕییە؟ عومەر پێی وت: ئیسلام بەیەك چاو سەیری هەردوكتان دەكات، جبلە وتی مۆڵەتم بدە هەتا ئێوارە وەڵامت دەدەمەوە: بەڵام كە شەو هات رایكردوو لە ئیسلامیش پەشیمان بۆوە.

لەجوانترین ئەو شتانەی كەلەكتێبی زانایاندا بینیومە ئەوەیە كە دەكرێت لەهەموو حاڵەتێكدا لەشتێكدا جیاكاری بكرێت، بەڵام لەبواری دادپەروەریدا بەهیچ جۆرێك نابێت جیاكاری هەبێت و لەهەموو حاڵەتەكانی خۆشی و ناخۆشی و ئاشتی و جەنگدا دەبێت دادپەروەری بەیەكسانی جێبەجێ بكرێت.

دووەم: هەست كردن بەبەرپرسیارێتی: ئەمە لە نەوەی یەكەم لەپێشەواو خەلیفەكاندا بەدیكراوە مێژوو بۆمان دەگێڕێتەوە كە عومەری كوڕی خەتاب وتویەتی: ( ئەگەر گوێرەكەیەك لەعێراق سمی بترازێت من بەرپرسیار دەبم لەبەردەم خوای گەورەدا، چونكە لێم دەپرسرێتەوە كەبۆچی رێگەم بۆ چاك نەكردوە.

هەروەها لەكاتی هاتنەوەی كاروانە بازگانیەكاندا دەچوە پیشوازیان و سەیری دەكردن ئەگەر بیبینیایە حوشترێك باری زۆری لێ نراوە، خاوەنەكەی بانگ دەكردو لێی دەپرسیەوەو فەرمانی دەكرد كە بارەكەی بۆ سووك بكرێت، عومەر بۆخۆی بەدەستی خۆی تەداوی ئەو حوشترانەی دەكرد كە دەكران بەخێرو بەدەستی خۆی لەچارەسەریاندا بەشداری بوو دەیوت ئەگەر لەترسی ئەوە نەبوایە كە خوا لێپرسینەوەم لەگەڵدا دەكات لەسەر ئەم حوشترە نەخۆشانە، هەرگیر كاری وام نەدەكرد.

لەدوای ئەویش عومەری كوری عبدالعزیز كە دەسەڵاتی بەدەستەوە گرت ژنەكەی هات بۆلای و پیرۆزبایی لێكرد، بەڵام لەوكاتەدا عومەری بینی دەگریا و لەبەرخۆیەوە دەیوت بیردەكەمەوە لەهەژارێكی نەدارو نەخۆشێكی بێكەس و رووت و رەجاڵێكی بێ بەرگ و ستەم لێكراوێك و دیلێكی غەریب و پیاوێكی پیرو خاوەن منداڵێكی زۆرو داراییەكی كەم ، من دەزانم لەرۆژی دوایدا خوای گەورە لەهەموو ئەمانە لێم دەپرسێتەوەو لەوەش دەترسێم كەبەڵگەو وەڵامی تەواوم پێ نەبێت.

دەگێڕنەوە دەڵێن رۆژێك یەكێك لەكورەكانی ئەڵقەیەكی كڕیبوو بەهەزار دینار، كاتێك كەلەدەستیدا بینی فەرمانی پێكرد كە بڕوات بیفرۆشێت و بەپارەكەی خۆراك بۆ هەژاران بكڕێت.

لەماوەی دوو ساڵی خەلافەتی عومەردا توانی هەموو وڵاتانی جیهانی ئیسلامی لەهەژاریەوە بگۆڕێت بۆ دەوڵەمەندی و لەساڵی یەكەمدا توانی دروشمی ئاستی هەژاری بگۆڕێت و لەساڵی دووهەمدا كە دروشمەكەی ( ئاستی خۆبژێوی بوو،لەمانگەكانی كۆتایدا دورشمەكە گۆڕا بۆ تەواوی بژێوی لەم قۆناغەشدا لەهەموو جیهانی ئیسلامیدا هەژارێكت دەست نەدەكەوت كە ماڵێكی خێرت لێ وەربگرێت.

سێیەم: گێرانەوەی سەروەت و سامان و رێگرتن لەگەندەڵی و دارایی و سیاسی و كۆمەڵایەتی، كەلەئێستادا هەناوی ئوممەتی ئیسلامی خواردوە، بەجۆرێك كەرێژەی گەندەڵی لەهەندێك وڵاتی ئیسلامیدا گەیشتۆتە 90% واتە دەسەڵاتداران بونە خاوەنی 90% ی دارایی دەوڵەت و هەموو خەڵكیش 10%.

زۆربەی گەلانی مسوڵمان لەهێلًَی هەژاری و خوار هەژاریدا دەژین، زۆرینەی دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتانە لەدەسەڵاتدارانی رۆژئاوا دەوڵەمەندترن، چونكە رۆژئاواییەكان لەسەر رێساكەی عومەر دەڕۆن كەدەیوت (ئەمەت لەكوێ بوو؟) لەكاتێكدا كە ئەم رێسایە پێشەوایەكی مسوڵمانان دایهێناوەو دەبوایە ئێمە جێبەجێی بكەین.

بارودۆخی ژیانی زۆرینەی گەلە مسوڵمانەكان بریتیە لە هەژاری و نەداری و برسێتی و ئاڵۆزی سیاسی و نەخۆشی و دواكەوتوویی، لەبەرئەوە لەم كاتەدا بەپلەی یەكەم ئەم وڵاتانە پێویستیان بەچاكسازی سیاسی هەیەو ئەمەش دەبێت بەهاوكاری كەسانی پسپۆڕ لەزانایان و سیاسیەكان و ئەكادیمی و رووناكبیرو كەسانی خاوەن پسپۆڕی بێـت و دەسەڵاتی سیاسیش گوێی كراوە بێت و لەپێناو پێشكەتنی گشتی و بەرژەوەندی گەلدا ئامادەیی جێبەجێ كردنی هەبێت.